Човекот како најстара тема на книжевноста
„Убавото лице е поубаво од сè што може да се види, а најпријатна хармонија е звукот на гласот на онаа што ја сакаме.“
„Жената кај човекот кого повеќе не го сака заборава сè, освен оние нежности што тој од неа ги добил.“
„Има малку тајни љубовни врски; многу жени се помалку познати според името на своите мажи отколку според името на своите љубовници.“
„Жените одат во крајност; тие се подобри или полоши од мажите.“
„Повеќето жени немаат многу начела; тие се поведуваат по срцето, а нивниот морал зависи од оние што ги сакаат.“
„Жените одат подалеку во љубовта од повеќето мажи; но мажите ги надминуваат во пријателството.“
„Мажите се причина за тоа што жените меѓу себе не се сакаат.“
„Мажот подобро ја чува туѓата тајна отколку својата; напротив, жената подобро ја чува својата отколку туѓата.“
„Зарем не може да се пронајде вештина мажот да го сака неговата жена?“
Овие мисли денес може да звучат остро, неправедно, духовито, понекогаш и вознемирувачки. Во нив има дух на едно друго време, со неговите предрасуди, салонски досетки, морални судови и машки поглед кон жената. Но има и нешто потрајно: човечката потреба да се набљудува другиот, да се открие карактерот зад убавото однесување, да се види суетата зад доблеста и слабоста зад високите зборови.
Тие не се мои мисли. Му припаѓаат на Жан де Ла Бриер, француски моралист и писател од XVII век, човек прочуен речиси според една единствена книга – „Карактери“. Тоа е една од оние книги што не се читаат како роман, ниту како учебник по морал, туку како огледало во кое човекот понекогаш се препознава, а понекогаш се брани од препознавањето.
Ла Бриер – тивкиот набљудувач на векот
Жан де Ла Бриер е роден во Париз во 1645 година, во скромно буржоаско, чиновничко семејство. За него не се знае премногу, што на некој начин му одговара на неговиот писателски лик: повлечен, внимателен, со остро око за светот околу себе. Бил човек што повеќе набљудувал отколку што се наметнувал, а токму таквите луѓе понекогаш најпрецизно ја слушаат вревата на општеството.
Неговата славна книга е објавена во 1688 година под наслов „Карактерите на Теофраст, преведени од грчки, со Карактерите или обичаите на овој век“. Делото било замислено како продолжување и современа варијација на античката традиција на Теофраст, но Ла Бриер брзо излегол од рамката на преводот и создал сопствена моралистичка галерија на луѓе, навики, пороци, слабости, претензии и општествени маски. Британика го вбројува „Карактери“ меѓу ремек-делата на француската книжевност, а дигиталните изданија на Project Gutenberg и прегледот на Britannica за Жан де Ла Бриер даваат корисен контекст за неговото дело и биографија.
Првобитното издание содржело околу 420 забелешки, портрети и мисли, а подоцна, низ дополнувањата, делото нараснало на повеќе од 1.100 записи. Тој раст не е само библиографски податок. Тој кажува дека Ла Бриер не го сметал човекот за завршена тема. Напротив, колку повеќе гледал, толку повеќе имал што да додаде. И колку повеќе се менувал текстот, толку појасно се покажувало дека човечките карактери се неисцрпни.
Книга од еден век, наменета за сите времиња
Во „Карактери“ Ла Бриер го следи човекот во различни животни состојби: во љубовта, во општеството, во разговорот, во амбицијата, во богатството, во дворот, во градот, во религиозната реторика, во навиките и во модата. Тој не создава систем, туку низа остри слики. Не докажува како филозоф што гради теорија, туку како моралист што забележува: еве го човекот кога сака да биде виден; еве го кога се плаши; еве го кога се додворува; еве го кога се претставува како доблесен, а во себе носи користољубие.
Токму затоа оваа книга останува жива. Таа не зборува само за француското општество од времето на Луј XIV, туку за трајната човечка склоност да се носат маски. Некои од неговите реченици денес мора да се читаат со историска дистанца, особено оние за жените и мажите, затоа што во нив се препознаваат ограничувањата на времето во кое се напишани. Но нивната вредност не е во тоа да ги прифатиме како конечни вистини, туку да видиме како еден стар моралист мислел дека карактерот се открива токму таму каде што човекот мисли дека најдобро се прикрил.
Во тој поглед, Ла Бриер е близок до една поширока линија на размислување што и денес ни е потребна: човекот не се мери според декларацијата за себе, туку според постапката, односот, начинот на кој ја користи моќта и начинот на кој зборува за другите. На таа линија природно се надоврзуваат и современи прашања за човечноста како последна мера на човекот и за разликата меѓу принципиелноста и тврдоглавоста. Карактерот, и тогаш и денес, ретко се гледа во големите зборови; најчесто се открива во ситните избори.
Мудрост што сече, а не гали
Ла Бриер не е писател на утеха. Неговата мудрост не го гали читателот по рамото. Таа повеќе наликува на студен, прецизен рез. Во неговите реченици има духовитост, но таа духовитост не е безопасна. Таа открива нешто што човекот најчесто не сака да го признае: дека сме противречни, суетни, вљубени во сопствената слика, зависни од туѓиот поглед и подготвени да ја наречеме доблест онаа слабост што ни користи.
Во книгата се среќаваат поглавја за жените, за срцето, за општеството и однесувањето, за благодетите, за градот, за дворот, за големците, за владетелот и државата, за човекот, за расудувањето, за модата и за обичаите. Тоа не се теми што му припаѓаат само на XVII век. И денес имаме свој двор, само што често е медиумски, партиски, корпоративен или дигитален. И денес имаме големци, само со други титули. И денес имаме мода, само побрза и погласна. И денес човекот сака да изгледа подобар одошто е.
Особено занимливо е поглавјето „Проповедница“, во кое Ла Бриер ги става под критика тогашните црковни беседници. Тој ги препознава слаткоречивите без вистинско духовно достоинство, ситничарите што го затрупуваат слушателот со грчки и латински цитати, вештите сликари на пороците што речиси изгледа како да го пофалуваат она што треба да го осудат, како и ревносните дворјани подготвени и Бога да го потчинат пред најмалиот големец. Таа критика одамна ја надминала својата првична средина. Секое време има свои проповедници – луѓе што зборуваат за морал, а му служат на интересот.
Зошто „Карактери“ не се остава лесно на полица
„Карактери“ не е книга што се чита еднаш и потоа мирно се остава во библиотека. Таа е книга за навраќање. За читање во мали дози. За отворање на случајна страница. За спорење со неа. За согласување, па за несогласување. За препознавање на другите, но и за непријатното препознавање на себе.
Нејзината трајност е токму во тоа што не нуди лесна морална формула. Ла Бриер не вели дека човекот е едноставно добар или едноставно лош. Тој покажува дека човекот е составен од желби, стравови, интереси, слабости, доблести, пози, страсти и самооправдувања. Понекогаш е благороден, понекогаш смешен, понекогаш подол, понекогаш само премногу човечки.
Затоа оваа книга може и треба да биде постојан придружник. Не затоа што секоја нејзина мисла мора да ја прифатиме како закон, туку затоа што нè тера да го погледнеме карактерот како најдлабока биографија на човекот. Сè друго може да биде улога, положба, титула, стил, мода или привремена маска. Карактерот останува она што зборува за нас кога мислиме дека никој повеќе не нè чита.
