Во македонската европска дебата понекогаш една правна нијанса може да отвори поголемо политичко прашање од цела прес-конференција. Токму тоа се случи со изјавата на министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски дека протоколите со Бугарија не се дел од преговарачката рамка со Европската Унија.

Изјавата е значајна затоа што ја корегира терминологијата со која со години се водеше домашната расправа. Сепак, таа не го отстранува европскиот услов за уставни измени, ниту политичката поврзаност меѓу билатералните документи, заклучоците на Советот на ЕУ и продолжувањето на пристапниот процес. Вистинското прашање веќе не е дали протоколите буквално се наоѓаат во текстот на рамката, туку колкаво влијание имаат врз патот што Македонија треба да го помине.

Разговори има, решение сè уште нема

Муцунски денеска изјави дека комуникацијата со земјите членки на ЕУ, европските институции и Бугарија е постојана, додека деталите од разговорите не се изнесуваат јавно за да не се наруши процесот. Според него, постои позитивен импулс, иако во моментов нема договор што може да ѝ биде претставен на јавноста.

„Немаме друга алтернатива освен да бараме решение“, е суштината на пораката. Министерот истовремено нагласи дека нема да има отстапки поврзани со македонскиот идентитет и историја. Во дипломатски превод Владата сака да покаже дека останува во разговорите, без однапред да прифати формула што дома би била доживеана како ново идентитетско условување.

Сепак, најголемо внимание предизвика неговото толкување на протоколите. Муцунски рече дека станува збор за записници од состаноците на заедничката меѓувладина комисија и дека, според неговото правно и политичко читање, тие не се дел од преговарачката рамка.

Што навистина пишува во европските документи

Кога ќе се тргнат партиските толкувања, документите покажуваат посложена слика. Во позицијата на Европската Унија од јули 2022. година се наведува дека следната меѓувладина конференција ќе се одржи откако Македонија ќе ја исполни обврската за завршување на уставните измени. Во истиот документ одделно се поздравува договорот за протоколот од вториот состанок на заедничката меѓувладина комисија со Бугарија.

Тоа е важна разлика: протоколот е споменат во европската позиција, но не е претставен како составен дел или анекс на самата преговарачка рамка. Истовремено, неговото споменување покажува дека Брисел го гледал како дел од поширокиот политички пакет што го овозможи отворањето на пристапниот процес во 2022. година.

Заклучоците на Советот на ЕУ од 18. јули 2022. година ја прават врската уште повидлива. Во нив најнапред се поздравува протоколот, потоа се наведува намерата за уставни измени со кои во Уставот би биле внесени и граѓаните што се дел од други народи, меѓу кои Бугарите, а следната меѓувладина конференција се условува со завршувањето на тие измени.

Значи, изјавата на Муцунски има текстуална основа: протоколите и преговарачката рамка не се ист документ. Од тоа, сепак, не следува дека протоколите се целосно ирелевантни за европскиот процес. Тие се одделни документи што се појавуваат во иста политичка и институционална конструкција.

Формално одделени, политички поврзани

Токму тука е суштината што лесно се губи во дневната политичка пресметка. Да се каже дека протоколите не се дел од преговарачката рамка е попрецизно отколку да се тврди дека тие се вградени во неа. Да се тврди дека поради тоа немаат никакво дејство врз пристапниот процес би било премногу поедноставено.

Европското проширување не се спроведува преку еден изолиран текст. Процесот го сочинуваат преговарачката рамка, позиции на ЕУ, заклучоци на Советот, одлуки на меѓувладини конференции, извештаи на Европската комисија и преземени политички обврски. Документите можат да бидат правно одделени, а сепак да произведуваат заеднички политички ефект.

Паноптикум веќе пишуваше дека бугарската позиција останува врзана за договореното во 2022. година. Софија не покажува намера да прифати нова рамка, додека Скопје бара гаранции дека уставните измени нема да бидат вовед во бесконечна серија нови билатерални барања.

Истата порака беше видлива и при посетата на Антонио Кошта, кога стана јасно дека Брисел очекува спроведување на утврдената процедура, а не отворање целосно нова преговарачка конструкција.

Уставните измени не исчезнаа од равенката

Без оглед на расправата за местото на протоколите, практичниот услов останува. Во заклучоците на Советот од декември 2025. година се наведува дека Македонија сè уште не ги завршила уставните измени на кои се обврзала. Советот повторно изразува подготвеност да свика следна меѓувладина конференција веднаш по исполнувањето на таа обврска, без дополнително одложување и без нова политичка одлука.

Тоа значи дека изјавата на Муцунски не го отвора автоматски првиот преговарачки кластер. Таа отвора простор за ново толкување на редоследот, правната природа на документите и можноста за некаква формула со одложено дејство на уставните измени. Дали таква формула ќе биде прифатлива за сите земји членки, а особено за Бугарија, во моментов не е познато.

Македонската позиција, барем според јавно кажаното, се обидува да постигне две работи: да не го напушти европскиот процес и да не прифати уште една еднострана испорака без политички и институционални гаранции. Во таа насока оди и пошироката дебата за уставните измени, гаранциите и довербата во европскиот пат.

Османи ја отвори сметката од минатото

Изјавата на Муцунски веднаш предизвика реакција од поранешниот министер за надворешни работи Бујар Османи. Тој порача дека четири години тврдел оти протоколите не се дел од преговарачката рамка и дека поради тоа бил изложен на критики, напади и навреди.

Неговата реакција е разбирлива, иако не ја затвора политичката расправа. Домашниот спор никогаш не се водеше само за формалната поставеност на документите. Се водеше и за тоа дали билатералните прашања, историските комисии и бугарските барања добиле европски механизам преку кој можат да влијаат врз напредувањето на Македонија.

Токму затоа денешното попрецизно именување не може да ја избрише вчерашната реторика. Ако протоколите не се дел од рамката, јавноста заслужува јасно објаснување зошто со години беа претставувани како нејзина најопасна содржина. Ако, пак, и покрај формалната одвоеност имаат политичко влијание, тогаш треба прецизно да се каже каде почнува и каде завршува тоа влијание.

Попрецизни зборови, истиот тежок јазол

Муцунски направи корисна разлика меѓу преговарачката рамка и билатералните протоколи. Тоа е чекор кон почиста јавна дебата, во која документите нема да се мешаат според дневните партиски потреби. Политичкиот јазол, сепак, останува на истото место.

Македонија сè уште треба да одлучи дали и под кои гаранции ќе ги спроведе уставните измени. Европската Унија сè уште ја врзува следната фаза од процесот со таа обврска. Бугарија сè уште не покажува дека е подготвена да се откаже од пакетот од 2022 година.

Зборовите се важни, особено во дипломатијата. Тие можат да го расчистат теренот, да отворат простор за решение и да ја намалат политичката магла. Не можат сами да го заменат договорот што допрва треба да биде постигнат.