Речиси пет години откако беше оформен предметот за јавните набавки поврзани со модуларните болници, Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција стави точка на предистражната постапка. Вчера Обвинителството соопшти дека не утврдило основи за сомнение за злоупотреба на службената положба и овластување, ниту за друго кривично дело што се гони по службена должност.
Предметот се однесува на набавките и изградбата на 19 модуларни болници во периодот на ковид-кризата. Правната одлука е јасна, но политичката расправа веднаш повторно се отвори: ВМРО-ДПМНЕ обвини дека со затворањето на предметот бил заштитен поранешниот министер за здравство Венко Филипче.
Што точно затвори Обвинителството
Предметот бил оформен на 10. септември 2021. година, два дена по пожарот во модуларниот ковид-центар во Тетово, во кој загинаа 14 лица. Целта била да се провери документацијата за набавката и изградбата на модуларните болници и да се утврди дали при постапките имало елементи на кривично дело.
Според информациите објавени по брифингот на обвинителката Верица Бержецка, била анализирана обемна документација, а предметот во различни периоди бил кај обвинителките Вилма Русковска, Елизабета Јосифовска и, на крајот, кај Бержецка.
Флеш:
Во постапката биле прибрани документи од МВР, Министерството за финансии – Бирото за јавни набавки, Министерството за труд и социјална политика, Министерството за здравство, Владата, ОЈО Тетово и други институции. Се проверувале договори, технички спецификации, проектна документација, начинот на спроведување на набавките и релевантната законска регулатива.Според објавеното образложение за постапката, обвинителот не утврдил факти од кои би произлегло дека службено лице ја искористило или ја пречекорило службената положба, не ја извршило службената должност со цел да прибави значителна имотна корист или да предизвика значителна штета.
Оттука е и конечната обвинителска оценка: не се исполнети законските обележја на кривичното дело „Злоупотреба на службената положба и овластување“ од член 353 од Кривичниот законик и нема основа за натамошно јавнообвинителско постапување по овој предмет.
Набавката и правилата на Светска банка
Еден од клучните делови во проверката бил начинот на кој се обезбедувале модуларните објекти во услови на пандемија. Во периодот од април до јуни 2020. година биле спроведени повеќе постапки за дополнителни здравствени капацитети, а подоцна и постапката за набавка на модуларни монтажни контејнери во рамките на Проектот за итно справување со Ковид-19, финансиран со заем од Светска банка.
Документите на Светска банка за планот за набавки покажуваат дека модуларните префабрикувани контејнери биле предмет на отворена меѓународна постапка. Во ревидираниот план договорот е евидентиран како потпишан, со реална вредност од околу 4,13 милиони американски долари.
Обвинителството утврдило и дека за набавките финансирани на овој начин се применувале процедурите на меѓународната финансиска институција. Според прибраната документација, по пожарот во Тетово тим на Светска банка во октомври 2021. година посетил модуларни објекти во Гостивар, Струга, Прилеп, Велес и Штип. Во обвинителската проверка е наведено дека набавката била спроведена според правилата на банката и дека испорачаната стока одговарала на утврдените технички спецификации.
Што значи одлуката – и што не значи
Оваа разлика е важна: затворањето на предистражниот предмет не е ослободителна судска пресуда, бидејќи за ова конкретно прашање не било поднесено обвинение и не се водела судска постапка. Обвинителската одлука значи дека по извршените проверки не биле утврдени основи за сомнение што би оправдале натамошно кривично гонење во однос на проверуваните јавни набавки.
Истовремено, таа одлука не го менува фактот дека пожарот во тетовската модуларна болница на 8. септември 2021. година беше трагедија во која животот го загубија 14 луѓе. Прашањата околу самиот пожар и предметот за јавните набавки не смеат механички да се претворат во една иста правна приказна.
Токму затоа е важно јавната дебата да остане прецизна: денешната одлука се однесува на сомнежите за злоупотреби при набавките и изградбата на модуларните болници. Од неа не може автоматски да се извлече заклучок за секој друг аспект на трагедијата во Тетово.
ВМРО-ДПМНЕ: „Абази го спаси Филипче“
Затворањето на предметот веднаш доби политичко продолжение. ВМРО-ДПМНЕ, преку портпаролот Валентин Манасиевски, го обвини шефот на ОЈО ГОКК Ислам Абази дека со одлуката го „спасил“ Венко Филипче.
Според реакцијата, партијата изнесе тврдења за одговорност на поранешниот министер, за техничката документација и за начинот на кој предметот бил воден во обвинителството во изминатите години.
Овие наводи се политички тврдења на ВМРО-ДПМНЕ, а не факти утврдени со денешната обвинителска одлука. Напротив, ОЈО ГОКК соопшти дека прибраните докази не обезбедуваат основано сомнение за злоупотреба при проверуваните јавни набавки.
Пет години за одговор што повторно ја отвора довербата
Правно гледано, обвинителството има обврска да затвори предмет ако доказите не обезбедуваат основа за кривично гонење. Јавниот проблем почнува на друго место: кога на чувствителен предмет му се потребни речиси пет години за да стигне до таква одлука, граѓаните неизбежно прашуваат што се случувало во меѓувреме и зошто институционалниот одговор доаѓа толку доцна.
Тоа прашање Паноптикум веќе го отвори во анализата за случајот „Мазут“, во кој истрагата запре, а сомнежите во јавноста останаа. Различни случаи, различни факти и различна правна материја, но сличен проблем: кога голем предмет завршува пред да стигне во судница, институциите мора да објаснат не само што одлучиле, туку и зошто.
Во истата поширока слика се вклопува и прашањето за јавните набавки. Во текстот „Тендерите како огледало на партиската држава“ веќе посочивме дека јавните пари во Македонија премногу лесно стануваат гориво за партиски обвинувања, наместо простор во кој документите, контролата и институционалната отчетност ќе бидат доволно јасни сами по себе.
Дополнителна политичка тежина носи и позицијата на Филипче, кој како лидер на СДСМ во изминатиот период ја поставува борбата против корупцијата како една од своите теми. Паноптикум токму затоа го анализираше и неговиот „Фронт за вистина и правда“ како тест за довербата во политиката. Денешната одлука сигурно ќе стане дел од таа политичка пресметка, без оглед на тоа што нејзиниот правен опфат е многу попрецизен од партиските пораки.
Предметот е затворен, јавната обврска за објаснување останува
Вчера ОЈО ГОКК даде одговор на конкретното прашање што го проверувало: дали во јавните набавки поврзани со 19-те модуларни болници се обезбедени докази за кривично дело што се гони по службена должност. Одговорот на Обвинителството е – не.
Тоа е правниот исход и така треба да биде пренесен. Политичките обвинувања не смеат да се претставуваат како пресуда, исто како што обвинителската одлука не треба да се претвора во поширока амнестија од секое јавно прашање за начинот на кој функционирале институциите во ковид-кризата.
Предметот може да биде затворен во обвинителските списи. Потешката задача е институциите да покажат зошто на јавноста ѝ беа потребни речиси пет години за да го добие тој одговор – и зошто треба да му верува.
