Природата како мера, не како украс

Човекот најчесто ја забележува природата кога таа ќе му недостига. Кога воздухот ќе стане тежок, кога реката ќе се претвори во канал, кога шумата ќе исчезне од хоризонтот, кога летото ќе почне да личи на предупредување, а не на годишно време. Дотогаш, природата често ја третираме како заднина: зелена сцена на која се одвива човечкиот живот, простор за одмор, ресурс за користење, слика за разгледница. А таа е многу повеќе од тоа. Таа е првата мера на животот.

Хармонијата меѓу човекот и природата не е романтична желба за враќање во некој замислен, чист и тивок свет. Таа е прашање на зрелост. Дали човекот ќе продолжи да се однесува како сопственик на сè што го опкружува или конечно ќе разбере дека е учесник во еден поголем, постар и посложен ред? Во таа разлика се крие и судбината на современиот свет.

Паноптикум веќе пишува за сушноста на природата како филозофско прашање, зашто природата не е само пејзаж, туку начин на постоење. Таа нè учи дека сè има мера: растот, трошењето, обновата, тишината, силата, смртта и повторното раѓање. Само човекот, понесен од сопствената техника, заборава дека без мера и најголемиот напредок станува форма на самоповредување.

Современиот човек и старата заблуда за господарење

Модерната цивилизација изгради огромна самодоверба врз идејата дека природата треба да се покори. Да се ископа, да се пресече, да се пренасочи, да се забрза, да се искористи. Во таа логика има нешто длабоко вознемирувачко: човекот, кој би требало да биде најсвесното суштество, најчесто се однесува како да е најнезависното. А токму неговата зависност од природата е апсолутна.

Дишеме воздух што не сме го создале. Пиеме вода што не сме ја измислиле. Јадеме плодови од почва чија жива сложеност не можеме докрај да ја повториме во лабораторија. Нашите градови, економии, технологии и политички системи стојат врз невидлива природна основа. Кога таа основа се нарушува, почнува да се лула и целата човечка самоувереност.

Затоа извештајот Making Peace with Nature на Програмата на Обединетите нации за животна средина има толку силна симболика во самиот наслов: мир со природата. Не доминација, не експлоатација, не декоративна грижа, туку мир. Мирот подразбира признавање на другиот, ограничување на сопствената самоволја и свест дека конфликтот со природата никогаш не завршува со човечка победа.

Хармонијата не е пасивност, туку одговорен однос

Понекогаш хармонијата погрешно се сфаќа како повлекување. Како човекот да треба да престане да гради, да создава, да патува, да произведува, да живее современо. Таквата слика е наивна. Вистинската хармонија не бара од човекот да се откаже од цивилизацијата, туку да ја преиспита нејзината насока.

Прашањето не е дали ќе имаме градови, туку какви градови ќе имаме. Не е дали ќе користиме технологија, туку дали технологијата ќе биде во служба на животот или на бескрајна потрошувачка. Не е дали ќе развиваме економија, туку дали развојот ќе се мери само со бројки или и со чист воздух, здрава почва, питка вода, зачувани шуми и човечка мера.

Во таа смисла, хармонијата е активен, секојдневен морален избор. Таа започнува од начинот на кој ја гледаме тревата пред зграда, дрвото пред прозорец, реката низ градот, планината над нас. Кој не гледа вредност во блиското, тешко ќе ја спаси далечната природа. Големите еколошки идеи пропаѓаат кога немаат корен во обичната човечка навика: да не се фрла, да не се уништува, да не се троши без потреба, да не се гази сè што не носи непосредна корист.

Природата како култура на живеење

Односот кон природата секогаш е и однос кон културата. Народ што ги почитува изворите, шумите, нивите, езерата и планинитe всушност го почитува сопствениот континуитет. Тоа не е само еколошко, туку и културно прашање. Во Македонија, природата не е одделена од паметењето: манастири крај води, села прилепени до падини, песни во кои планината не е декор, туку жив соговорник, патишта што ја следат географијата како стара мудрост.

Токму затоа човекот што ја губи природата не губи само простор. Губи јазик на чувствување. Губи мириси, звуци, сенки, годишни времиња, предели во кои се препознавал себеси. Кога една река ќе биде загадена, тоа не е само хемиски проблем; тоа е рана во локалната меморија. Кога едно дрво ќе биде исечено без мисла, не исчезнува само дрвна маса, туку и сенка, птица, двор, спомен, можност некој да застане и да здивне.

Во таа линија може да се чита и Panoptikum текстот „Природа и поет“, каде природата се појавува како блиска, речиси човечка присутност. Поезијата одамна го знае она што модерниот човек мора повторно да го научи: природата не е нема. Таа зборува, само не со нашиот брз, кориснички, нетрпелив јазик.

Екологијата како прашање на карактер

Еколошката криза не е само техничка грешка што ќе ја поправат неколку нови уреди. Таа е криза на карактер. Во неа се гледа колку човекот е способен да мисли подалеку од сопствениот комфор, подалеку од својот мандат, профит, навика или моментална желба. Да се живее во хармонија со природата значи да се прифати дека не сме последната генерација што има право на светот.

Меѓународната унија за заштита на природата, преку својата програма Nature 2030 – People, јасно ја поставува врската меѓу природата и човековата благосостојба: природата не е луксуз по решавањето на „важните“ проблеми, туку услов тие воопшто да можат да се решаваат. Здравјето, храната, водата, безбедноста, достоинството и мирот зависат од природните системи повеќе отколку што современиот човек сака да признае.

Но хармонијата не може да се донесе само со декларации. Таа мора да стане воспитување. Да се учи детето дека дрвото не е пречка за паркинг, дека животното не е играчка, дека водата не е бескраен одвод, дека отпадот не исчезнува кога ќе го фрлиме зад аголот. Да се создава култура во која грижата за природата нема да биде моден став, туку нормален израз на пристојност.

Да се врати чувството за граница

Природата постојано ни зборува за граници. Реката има корито. Шумата има ритам на раст. Почвата има време на обновување. Телото има потреба од сон. Сè што е живо постои преку некаква граница, а само модерниот човек се обидува да живее како границата да е навреда.

Тука започнува судирот. Не затоа што човекот е нужно непријател на природата, туку затоа што заборавил дека слободата без самоконтрола станува насилство. Да земеш од природата не е грев; сите живи суштества земаат. Прашањето е колку земаш, што враќаш, што уништуваш патем и дали воопшто знаеш да застанеш.

Хармонијата не е совршена рамнотежа во која нема болка, промена или судир. Природата и самата не е статична идилична слика. Таа е движење, борба, распаѓање и создавање. Но во неа постои длабока економија на смислата: ништо не е сосема изолирано, ништо не е без последица, ништо не живее само за себе. Човекот, кога е мудар, го препознава тоа и не се поставува над редот, туку влегува во него со почит.

Патот назад не е назадување

Да се бара хармонија со природата не значи враќање во минатото, туку враќање на разумот во иднината. Тоа е најголемата заблуда на технолошката гордост: дека секој повик на мерка е непријателство кон напредокот. Напротив, вистинскиот напредок ќе мора да биде помудар, почист, потивок и поодговорен. Напредок што остава зад себе пустина не е напредок, туку одложена катастрофа со убава амбалажа.

Човекот и природата не се две спротивставени страни на светот. Човекот е природата што станала свесна за себе, но таа свест не смее да се претвори во ароганција. Нашата најголема сила не е во тоа што можеме да ја менуваме природата, туку во тоа што можеме да избереме како ќе ја менуваме. Со алчност или со мера. Со кратковидост или со благодарност. Со насилство или со внимание.

Хармонијата започнува во мигот кога човекот ќе престане да прашува само што може да земе од светот и ќе почне да прашува каков свет остава зад себе. Тогаш природата веќе не е надворешен простор, туку огледало. Во неа се гледа нашата зрелост, нашата култура, нашата способност да бидеме повеќе од потрошувачи на сопствениот дом.