Почитувањето е една од оние вредности што ретко ги забележуваме додека се присутни, а веднаш го чувствуваме нивното отсуство. Во разговор, во семејство, меѓу пријатели, на работа, во јавниот простор – човек многу брзо препознава дали пред себе има соговорник кој го гледа како личност или само како пречка, противник, средство, публика.
Можеби токму затоа меѓусебното почитување не треба да се разбира како украс на доброто воспитување. Тоа е една од основните форми во кои го признаваме достоинството на другиот човек. Не бара согласност. Не бара блискост. Не бара ни симпатија. Бара само да прифатиме дека другиот има право на свое мислење, свој внатрешен свет, свои граници и право да не биде понижуван затоа што е различен од нас.
Лесно е да се биде коректен со човек кој мисли како нас, ни возвраќа со ист тон и ги потврдува нашите ставови. Вистинската мерка на почитувањето се покажува тогаш кога на другата страна стои некој со кого не се согласуваме. Тогаш станува јасно дали сакаме разговор или победа, разбирање или покорување, средба со човек или само потврда на сопствената позиција.
Почитувањето не е согласување
Една од најчестите заблуди е дека почитувањето значи да премолчуваме за да не навредиме некого, да прифаќаме туѓи ставови или да избегнуваме конфликт по секоја цена. Тоа е погрешна претстава. Можеме длабоко да почитуваме некого и истовремено остро да му се спротивставиме. Можеме да кажеме „не“, да одбиеме барање, да посочиме неправда или да прекинеме разговор кој станал навредлив.
Почитувањето не ја исклучува разликата. Напротив, токму таму ѝ се гледа вредноста. Ако другиот мора да стане како мене за да го третирам достоинствено, тогаш тоа не е почитување, туку условно прифаќање.
Во здравиот човечки однос не постои обврска секогаш да се дојде до ист заклучок. Понекогаш најзрелата форма на разговор завршува со сознанието дека две лица остануваат на различни позиции. Разликата не мора да се претвори во непријателство. Таа може да остане разлика.
Токму тука почитувањето се допира со емпатијата. Во текстот „Емпатијата е молчалива граматика на добри меѓучовечки односи“ веќе ја отворивме таа важна разлика: да го разбереш другиот не значи да му дадеш право за сè што прави. Разбирањето овозможува да го видиме човекот зад ставот, додека границата ни овозможува да останеме свои.
Начинот на кој слушаме кажува колку почитуваме
Почитувањето најчесто не се открива во големите декларации, туку во ситните навики. Дали го прекинуваме соговорникот? Дали навистина слушаме или само чекаме тој да замолчи за ние да зборуваме? Дали неговите зборови ги користиме за да го разбереме или за да најдеме слаба точка што подоцна ќе ја употребиме против него?
Квалитетното слушање е една од најтивките форми на почитување. Не затоа што слушателот автоматски се согласува, туку затоа што му дава простор на другиот да ја заврши својата мисла пред да биде осуден. Во текст за активното слушање Greater Good Science Center посочува: чувството дека сме чуени и разбрани е поврзано со валидација на искуството -кое не е исто што и слепо согласување.
Колку разговори би изгледале поинаку ако луѓето навистина се обидуваа да разберат пред да возвратат? Не мора секогаш да го промениме мислењето. Понекогаш е доволно да престанеме да му припишуваме на другиот намери што никогаш не ги искажал.
Почитта се гледа во однесувањето, не во зборовите
За почитта се зборува лесно. Таа често се споменува во семејства, училишта, компании, политички говори и јавни настапи. Многу потешко е да се живее според неа.
Некој може постојано да бара почит, а истовремено да ги омаловажува луѓето кои ги смета за послаби. Може да очекува сите да го слушаат, а никогаш самиот да не слуша. Може да бара достоинствен третман, а во првата расправија да посегне по навреди, потсмев или лични удари.
Затоа почитувањето не се мери со декларацијата, туку со делото. Истата линија ја отвора и текстот „Според делата се препознава човекот“: сликата за себе може да биде внимателно изградена, но начинот на кој ги третираме луѓето се режира многу потешко.
Особено говори начинот на кој човек се однесува кон оној од кого нема корист. Кон продавачот, келнерот, подредениот, детето, постариот човек, непознатиот, оној кој не може да возврати услуга или да отвори врата. Токму таму се гледа дали почитта е навика или стратегија.
Почитувањето и личните граници
Постои и друга опасност: почитувањето да се претвори во оправдување за трпење. Во многу односи луѓето остануваат во непријатни или понижувачки ситуации затоа што се убедени дека „треба да почитуваат“, дека не е убаво да возвратат, да одбијат или да се оддалечат.
Тоа не е почитување. Однос во кој достоинство има само едната страна веќе не е взаемен однос.
Меѓусебното почитување подразбира и самопочитување. Ако другиот има право на граници, имам и јас. Ако неговото чувство заслужува внимание, заслужува и моето. Ако не треба да го понижувам него, не сум должен да прифатам тој да ме понижува мене.
Границата не мора да биде агресивна. Таа може да биде мирна и јасна: „Не прифаќам да разговараме на овој начин“. „Не можам да го направам тоа“. „Не се согласувам“. „Ќе продолжиме кога разговорот ќе биде возможен без навреди“.
Зрелоста не е во тоа никогаш да не влеземе во конфликт. Таа се гледа во способноста конфликтот да не го претвориме во поништување на другиот.
Кога блискоста ќе стане дозвола за непочитување
Парадоксално, луѓето понекогаш најмалку внимание им посветуваат токму на оние со кои се најблиски. Со непознат човек внимаваме како зборуваме. Со колега ја мериме реченицата. Со некој кого го сакаме можеме да станеме груби, убедени дека блискоста ни дава поголема слобода. Блискоста, сепак, не е дозвола за непочитување.
Во семејството тоа особено лесно станува невидливо. Се навикнуваме на туѓата присутност и почнуваме да ја земаме здраво за готово. Родителот може да заборави дека детето има свое достоинство. Детето, кога ќе порасне може да заборави дека родителот не е само функција што му служи. Партнерите можат да престанат да си зборуваат со вниманието со кое некогаш се освојувале. Во таквите моменти не исчезнува секогаш љубовта. Понекогаш прво исчезнува почитта. А без неа љубовта многу лесно станува навика, сопствеништво, зависност или борба за превласт.
Во еден краток рефлексивен запис на Panoptikum, „Почит“, прашањето е поставено речиси до неговата суштина: љубов без почит тешко може да опстане како вистинска блискост. Чувството може да остане, но односот почнува да се распаѓа.
Интернетот и леснотијата на непочитувањето
Дигиталната комуникација донесе можност секој да зборува со секого, но не донесе автоматски и поголема способност за разговор. Напротив, растојанието меѓу луѓето понекогаш ја намалува свеста дека од другата страна постои човек.
Збор што не би го кажале лице в лице станува лесен кога е напишан зад екран. Потсмевот се претставува како духовитост. Навредата како искреност. Понижувањето како „само мислење“. Човек може да биде сведен на една реченица, еден став или една грешка и потоа врз таа редукција да се изгради цела пресуда.
Тоа не значи дека јавната критика треба да исчезне. Напротив, критиката е нужна. Но постои голема разлика меѓу критика на став, постапка или идеја и задоволството да се понижи личноста која ги застапува.
Општество во кое несогласувањето постојано преминува во омаловажување постепено ја губи способноста за разговор. Секој збор станува позиција, секоја позиција ров, а секој соговорник потенцијален непријател.
Почитувањето е и општествена вредност
Односите меѓу луѓето не се приватна работа во целост. Начинот на кој комуницираме создава култура. Ако навредата станува вообичаена, таа постепено престанува да нè вознемирува. Ако понижувањето се наградува со внимание, ќе има сè повеќе луѓе кои ќе го користат. Ако најгласниот секогаш го победува најразумниот, тивката аргументација почнува да изгледа како слабост.
Од друга страна, средина во која луѓето можат да не се согласуваат без страв од понижување создава простор за идеи, учење и промена. Почитувањето не ја намалува критичноста. Тоа ја прави попрецизна, затоа што ја одвојува личноста од проблемот.
И пошироката слика за човечките односи оди во таа насока. Светската здравствена организација ја разгледува социјалната поврзаност не само преку бројот на контакти, туку и преку квалитетот на односите – дали тие се поддржувачки и исполнувачки или напрегнати и конфликтни. Човек може да биде опкружен со луѓе, а сепак да живее во средина во која недостига вистинско човечко признавање.
Почитта не се бара само од другите
Реченицата „Сакам да ме почитуваат“ е лесна. Потешкото прашање е: што правам јас со достоинството на другите?
Како зборувам кога сум лут? Како се однесувам кога имам моќ? Дали ја користам туѓата слабост кога можам? Дали умеам да се извинам? Дали дозволувам некој да не се согласува со мене без да го прогласам за непријател? Дали слушам само луѓе што ми ласкаат?
Почитта не е еднонасочно право. Таа е однос.
Токму затоа меѓусебното почитување не може да се наметне со наредба. Може да се бара минимум пристојно однесување, можат да постојат правила и санкции, но вистинската почит се гради во повторувањето на мали постапки: да не го понижиш човекот кога можеш, да не го искористиш она што ти го доверил, да признаеш дека си згрешил, да не бараш за себе достоинство што не си подготвен да го признаеш кај другиот.
Во свет во кој секој има можност веднаш да реагира, можеби една од најголемите човечки дисциплини станува способноста да не го сториме тоа веднаш. Да сослушаме. Да провериме што сме разбрале. Да ја одвоиме повредената суета од вистинската неправда. Да одговориме така што и по несогласувањето ќе може да остане нешто од односот.
На крај, почитувањето не е гаранција дека сите односи ќе траат. Некои луѓе ќе се разделат. Некои пријателства ќе завршат. Некои ставови нема никогаш да се приближат. Но може да направи нешто што е можеби поважно: да овозможи и разделбата, и несогласувањето, и границата да не мора да завршат со понижување.
Тоа е неговата тивка сила. Да му дозволиш на другиот да остане човек дури и тогаш кога веќе не е „твој“. И притоа да не престанеш да бидеш човек ни самиот.
