Човекот отсекогаш верувал дека се познава себеси. Дека знае зошто сака, зошто мрази, зошто се плаши, зошто избира едно, а отфрла друго. Разумот долго бил сметан за главниот господар на човечкото однесување. Но на преминот од XIX кон XX век се појавил еден лекар и мислител кој ја разнишал таа сигурност. Неговото име било Сигмунд Фројд.
Со Фројд човекот престанал да биде целосно проѕирен пред самиот себе. Тој ја поставил вознемирувачката претпоставка дека голем дел од нашите мисли, желби, стравови и постапки не произлегуваат од свесната волја, туку од длабоки и скриени психички процеси. Под површината на секојдневната свест, според него, постои огромен простор исполнет со потиснати желби, сеќавања, конфликти и нагони. Тој простор го нарекуваме несвесно.
И токму со идејата за несвесното Фројд го променил начинот на кој модерниот човек се гледа себеси.
Човекот не е целосен господар во сопствениот дом
Фројдовата мисла во својата суштина е длабоко непријатна. Таа му кажува на човекот дека неговото „јас“ не е апсолутен владетел на сопствената психа. Зад разумните објаснувања понекогаш стојат ирационални желби. Зад навидум случајните грешки можат да стојат потиснати намери. Зад необјаснивата анксиозност може да лежи конфликт што човекот не го препознава. Зад некој сон може да се крие желба што будната свест не сака да ја признае.
Тоа било радикално превртување на традиционалната претстава за личноста. Пред Фројд европската мисла во голема мера го славела разумот. Просветителството го претставувало човекот како суштество кое може рационално да го разбере светот и себеси.
Фројд, пак, покажал дека под разумот постои нешто постаро, потемно и посилно – светот на нагоните. Човекот мисли дека носи одлуки. Но понекогаш, би рекол Фројд, одлуките веќе се подготвени во длабочината на неговата психа.
Несвесното – скриениот континент на човекот
Веројатно најголемото наследство на Фројд е идејата дека човечката психа не се состои само од она што непосредно го мислиме и чувствуваме.
Постојат искуства што ги забораваме, но тие не исчезнуваат. Постојат желби што ги отфрламе, но тие продолжуваат да дејствуваат. Постојат стравови што не умееме да ги именуваме, но тие сепак влијаат врз нашите постапки.
Фројд верувал дека психичкиот живот е постојано движење меѓу она што сака да излезе на површина и она што свеста се обидува да го задржи под неа. Оттаму произлегува и поимот потиснување. Она што е неприфатливо, болно или конфликтно, психата може да го потисне. Но потиснатото не исчезнува. Тоа може повторно да се појави во сонот, во грешката во говорот, во невротичниот симптом, во необјаснивото чувство на страв или вина.
Така човекот станува поле на невидлива внатрешна борба.
Ид, его и суперего
Во подоцнежниот развој на својата теорија Фројд ја опишал психата преку три големи сили: ид, его и суперего.
Идот е светот на нагоните. Тој бара задоволување. Не се грижи за моралот, правилата или последиците. Суперегото е внатрешниот глас на забраната – совеста, правилата и моралните очекувања што ги преземаме од семејството и општеството. А меѓу нив стои егото. Тоа мора да преговара. Мора да ги усогласува желбите на идот со барањата на реалноста и со строгите правила на суперегото. Оттука човечкиот живот, гледан низ Фројдовата перспектива, станува постојана психичка дипломатија.
Сакаме нешто, но не смееме. Смееме нешто, но се плашиме. Посакуваме, но чувствуваме вина. Се откажуваме, но потоа сме незадоволни. Човековата внатрешност е полна со вакви спротивности.
Соништата како пат кон несвесното
Фројд имал особено место за соништата. Во своето најпознато дело, „Толкување на соништата“, тој го претставил сонот како еден од главните патишта кон несвесното. Во сонот правилата на будниот свет ослабуваат.
Желбите можат да се маскираат. Ликовите се заменуваат. Настаните се спојуваат. Едно нешто може да означува друго.
Сонот, според Фројд, не е бесмислена психичка случајност. Тој има сопствен јазик.
Иако современата наука не ги прифаќа сите негови објаснувања за соништата, Фројдовата идеја имала огромно културно влијание. По него, сонот повеќе не бил само необична ноќна слика. Тој станал можен прозорец кон скриената страна на човекот.
Детството што никогаш целосно не исчезнува
Еден од најконтроверзните, но и највлијателни аспекти на Фројдовата мисла е неговото инсистирање на значењето на детството. За него човекот не започнува да станува личност во зрелоста.
Основите се поставуваат многу порано. Односот со родителите, чувството на сигурност, забраните, стравовите, приврзаноста и раните конфликти можат да остават траги што продолжуваат да живеат и децении подоцна. Возрасниот човек често мисли дека реагира само на сегашноста. Но понекогаш реагира и на сопственото минато.
Во љубовта може да бара нешто што некогаш му недостасувало. Во авторитетот може да гледа фигура од детството. Во стравот од напуштање може да се крие многу постара болка.
Така Фројд го претвора детството во еден од клучевите за разбирање на возрасниот човек.
Психоанализата – лекување преку зборување
Фројд не бил само теоретичар. Тој бил лекар. Од неговата работа произлегла психоанализата – метод кој се обидувал да го разбере психичкиот конфликт преку разговор, слободни асоцијации, анализа на соништата и внимателно следење на она што пациентот го кажува, но и на она што го избегнува. Во тоа се наоѓа една од неговите најголеми историски заслуги.
Човечкото страдање почнало да се слуша. Не само да се класифицира. Не само да се казнува. Не само да се третира како слабост. Туку да се слуша.
Зборот станал терапевтска алатка. Човекот зборува за себе, а преку зборувањето постепено почнува да ги открива сопствените конфликти. Тоа денес може да изгледа речиси очигледно. Во времето на Фројд било револуционерно.
Фројд и сексуалноста
Малку мислители предизвикале толку отпор колку Фројд со своите ставови за сексуалноста. Тој сметал дека сексуалниот нагон има многу подлабока и поширока улога во психичкиот живот отколку што неговото конзервативно време сакало да признае. Неговите теории за психосексуалниот развој денес се меѓу најоспоруваните делови од неговото дело. Но историското значење останува.
Фројд отворил теми за кои европското општество долго молчело: желбата, телото, потиснувањето, вината, забранетото и интимноста. Човековата сексуалност престанала да биде само морално или биолошко прашање и станала тема на психологијата и културата.
Критиките кон Фројд
Современата психологија не го прифаќа Фројд како неприкосновен научен авторитет. Многу од неговите конкретни теории се критикувани поради недоволна емпириска проверливост. Неговите толкувања понекогаш биле премногу зависни од ограничен број клинички случаи. Некои претпоставки за сексуалноста, развојот и разликите меѓу мажите и жените денес се сметаат за историски условени или научно неубедливи. Постои разлика меѓу тоа дали сите негови теории се точни и дали неговото влијание било огромно. А неговото влијание е неспорно.
Без Фројд тешко може целосно да се разбере психологијата на XX век. Уште потешко е да се разбере книжевноста, филмот, уметноста и модерната култура. По Фројд книжевниот лик веќе не е само она што го кажува. Важни стануваат и молчењето, потиснатата желба, траумата, противречноста и несвесниот мотив.
Фројд и човековата цивилизација
Фројд не се занимавал само со индивидуалната психа. Го интересирала и судбината на цивилизацијата.
Во делото „Незадоволството во културата“ тој ја поставува една од своите најмрачни идеи: цивилизацијата може да постои само ако човекот се откаже од дел од сопствените нагони.
За да живееме заедно, мораме да се ограничуваме. Не можеме да ја исполнуваме секоја желба. Не можеме да го следиме секој агресивен импулс. Мора да постојат правила. Цената за тоа, според Фројд, е внатрешното незадоволство.
Културата нè штити. Истовремено нè ограничува.
Човекот сака слобода. Општеството бара ред. Меѓу тие две сили никогаш нема целосно помирување.
Големиот сомнеж
Фројд му припаѓа на оној ред мислители кои не му дозволуваат на човекот лесно да се утеши. Тој се сомнева во нашите објаснувања. Во нашите мотиви. Во нашата рационалност. Дури и во нашето чувство дека самите себеси добро се познаваме.
Коперник покажал дека Земјата не е центарот на космосот. Дарвин покажал дека човекот е дел од природната еволуција. Фројд покажал дека човекот не е ни целосен господар на сопствената психа. Секој од нив му одзел по една илузија.
Човекот по Фројд
Можеме да не се согласуваме со многу нешта што ги тврдел Фројд. Можеме да ги отфрлиме неговите најрадикални толкувања. Мдеѓуоа, тешко можеме повторно да се вратиме во светот пред него. Затоа што еднаш кога ќе се постави прашањето за несвесното, тоа не исчезнува.
Зошто понекогаш го правиме токму она што знаеме дека ќе нè повреди? Зошто повторуваме исти грешки? Зошто од некои луѓе ирационално се плашиме? Зошто нè привлекуваат одредени карактери? Зошто некои спомени ги избегнуваме? Зошто случајно го кажуваме токму оној збор што не сме сакале да го кажеме?
Фројд ни кажува дека зад ваквите прашања можеби постои уште една приказна. Приказна што свеста не ја раскажува лесно.
Наместо заклучок: непознатиот човек во нас
Можеби најголемата вредност на Фројдовото наследство не е во тоа што дал конечна карта на човечката психа. Таква карта веројатно никој нема. Неговата величина е во тоа што нè натерал да погледнеме таму каде што дотогаш ретко сме сакале да гледаме – во скриените делови на себеси. Таму каде што живеат желбите што не ги признаваме. Стравовите што не ги именуваме. Сеќавањата што мислиме дека сме ги заборавиле. Конфликтите што ги претвораме во молчење.
Фројд го поставил огледалото пред човекот. Во тоа огледало човекот не видел едно лице. Видел многу.
Разумно и ирационално. Свесно и несвесно. Нежно и агресивно. Слободно и ограничено.
И можеби токму тука се наоѓа најтрајната порака на Фројд: човекот не е едноставно суштество. Во секој од нас постои внатрешен свет многу поголем од она што го покажуваме пред другите – и понекогаш многу поголем од она што сме подготвени да си го признаеме самите на себе.
