Системот ја сака еднаквоста затоа што може лесно да ја претвори во правило. Иста постапка за сите, ист образец, ист рок, ист критериум, иста врата низ која секој треба да помине. На хартија тоа изгледа беспрекорно. Ако правилото важи за сите, тогаш сите се еднакви.
Проблемот почнува кога луѓето ќе стигнат пред таа врата.
Еден доаѓа со образование, сигурност, пари, врски и време. Друг носи долгови, семејни обврски, години лошо образование и живот во средина во која секоја грешка се плаќа поскапо. Системот ги гледа двајцата и вели: условите се исти.
Токму тука се појавува едно од најнепријатните прашања на секое организирано општество: дали еднаквоста значи сите да ги третираме исто, или да изградиме услови во кои различната почетна положба нема однапред да го одреди исходот?
Еднакви пред правилото, различни пред животот
Современата идеја за еднаквоста тргнува од нешто што денес го сметаме за речиси саморазбирливо – човековото достоинство не зависи од имотот, потеклото, полот, верата, јазикот или општествениот статус. Универзалната декларација за човекови права ја поставува таа мисла уште во својата прва одредба: луѓето се раѓаат слободни и еднакви во достоинството и правата. Тоа е цивилизациска основа, но не и автоматска гаранција дека животот ќе ја следи.
Законот може да му признае еднакво право на образование на секое дете, а едно дете да расте со библиотека, интернет, приватни часови и родители што можат да му помогнат, додека друго учи во соба што ја дели со тројца и размислува дали семејството ќе може да ја плати следната сметка. Формално, и двете имаат исто право. Практично, правото се остварува во две различни реалности.
Затоа еднаквоста пред системот е неопходна, но недоволна. Таа нè штити од самоволието на власта и од отворената дискриминација. Европската конвенција за човекови права токму затоа ја врзува забраната на дискриминацијата со еднаквото уживање на основните права. Сепак, законот може да забрани некого да биде турнат назад, а да не успее да му овозможи воопшто да стигне до стартната линија.
Системот најлесно ја мери онаа нееднаквост што може да ја изброи
Институциите мора да работат со категории. Инаку не би можеле да функционираат. Постојат години на старост, оценки, приходи, бодови, рокови, дипломи, работно искуство, имотни цензуси. Секој голем систем мора на некаков начин да го поедностави човекот за да може да донесе одлука за него.
Но човекот никогаш не е целосно содржан во полето што го пополнил. Тука настанува парадоксот. Колку повеќе системот настојува да биде безличен за да биде праведен, толку полесно може да стане слеп за околностите што ја создаваат неправдата.
Двајца кандидати имаат ист тест. Тоа звучи правично. Но дали имале исто образование? Двајца вработени имаат исто работно време. Дали имаат исти семејни обврски? Двајца граѓани плаќаат иста административна такса. Дали истиот износ има исто значење за човек со минимален приход и за човек со десеткратно поголем приход? Истото правило понекогаш создава еднаквост. Понекогаш само ја прикрива разликата што постоела пред правилото да биде применето.
Нееднаквоста почнува многу порано од конкурсот
Општеството сака да верува во јасна равенка: трудот носи успех. Таа идеја има морална привлечност бидејќи му ја враќа одговорноста на поединецот. Работи, учи, ризикувај, биди дисциплиниран – и ќе напредуваш.
Без лична одговорност, навистина, нема сериозно општество. Но равенката станува проблем кога од неа ќе го избришеме сето она што човекот не го избрал.
Никој не го избира семејството во кое ќе се роди. Ниту населбата. Ниту квалитетот на првото училиште. Ниту семејниот капитал – финансиски, образовен или социјален – со кој ќе го започне животот. Токму затоа истражувањата на ОЕЦД за социјалната мобилност и еднаквите можности постојано го разгледуваат влијанието на семејното потекло, образованието, здравството, домувањето и економската сигурност врз шансите што луѓето ги имаат подоцна во животот.
Тоа не значи дека потеклото ја пишува судбината до последната реченица. Значи дека системот не може чесно да зборува за еднакви шанси ако постојано ги наградува предностите што некои ги добиле уште пред да почне натпреварот.
Кога еднаквоста се претвора во униформност
Постои и спротивна опасност. Во обидот да ја исправи неправдата системот може да почне да ја разбира еднаквоста како задолжителна еднаквост на резултатите. Тогаш разликата станува сомнителна сама по себе. Успехот мора да се оправдува, способноста се гледа со недоверба, а личниот избор се третира како нешто што треба административно да се поправи. Таквата еднаквост повеќе не ја брани слободата на човекот – таа почнува да ја стеснува.
Луѓето немаат исти способности, желби, темпераменти, интереси или животни цели. Некој сака богатство, друг време. Некој избира ризик, друг сигурност. Некој се посветува на професијата, друг на семејството, уметноста или мирниот живот. Систем што се обидува да произведе идентични резултати од различни човечки избори неизбежно мора сè повеќе да интервенира во тие избори. Затоа зрелата идеја за еднаквоста мора да остави простор и за различноста. Праведното општество не ветува дека сите ќе стигнат на исто место. Може да настојува местото од кое тргнуваме да не биде доживотна пресуда.
Невидливата привилегија на оној за кого системот е едноставен
Системите најчесто ги чувствуваме тогаш кога ни пречат. Човекот на кого институциите му функционираат, чиј јазик е разбирлив за администрацијата, кој знае каде се поднесува барањето, кој може да земе слободен ден за да чека пред шалтер и има човек кому може да му се јави за совет, ретко ја забележува сопствената предност. За него системот е неутрален. За човекот кој не ги знае процедурите, нема пари за адвокат, нема компјутер, не разбира бирократски јазик или не може трипати да отсуствува од работа за еден документ, истиот систем изгледа сосема поинаку.
Оттука произлегува една едноставна, но често занемарена вистина: пристапот до право е дел од самото право. Ако нешто постои само во закон, а е практично недостижно за голем дел од луѓето, неговата еднаквост останува административна фикција.
Еднаквоста како корекција на моќта
Можеби најточно е еднаквоста да не ја разбираме како ветување дека сите ќе бидеме исти, туку како постојана корекција на прекумерната моќ.
Моќта на државата над граѓанинот. Моќта на работодавецот над оној кому му е неопходна платата. Моќта на богатството да купи пристап што сиромаштијата не може. Моќта на мнозинството да одлучува како малцинството ќе живее. Моќта на наследената предност да се претставува како исклучиво лична заслуга.
Токму тука системот има смисла. Не како машина што ќе ги израмни сите човечки разлики, туку како рамка што спречува една разлика да се претвори во право некој друг да биде помалку човек. Во таа смисла еднаквоста не бара да се преправаме дека разликите не постојат. Бара тие разлики да не станат трајни ѕидови.
Најтешкото прашање не е дали правилата се исти
Секој систем може да испечати правилник во кој сите се еднакви. Многу потешко е да создаде општество во кое човекот верува дека неговиот труд има смисла, дека законот ќе го заштити и кога нема моќ, дека грешката нема да го уништи само затоа што е сиромашен и дека вратата навистина може да ја отвори ако ги исполни условите. Тука еднаквоста престанува да биде декларација и станува проверка на самиот систем.
Не прашуваме дали на сите им е дадено истото парче хартија. Прашуваме што можат луѓето да направат со правото што е напишано на него.
Системот е праведен колку што е способен да го види човекот зад категоријата – и доволно воздржан да не одлучува наместо него каков живот мора да живее. Меѓу тие две граници, помеѓу заштитата од неправедната нееднаквост и правото да бидеме различни, се наоѓа можеби најтешката форма на еднаквост: онаа што не нè прави исти, туку нè признава како еднакво вредни.
