Бескомпромисноста има добра репутација. Звучи како карактер. Како човек што знае што сака, не се витка пред притисок, не тргува со совеста и не ја менува страната според тоа од каде дува ветерот. Во време во кое многу нешта се договараат, релативизираат и приспособуваат, бескомпромисниот човек лесно станува симбол на цврстина. Само што секоја цврстина не е сила.
Понекогаш зад бескомпромисноста стои принцип. Понекогаш страв. Понекогаш достоинство, а понекогаш неспособност да се признае дека сме погрешиле. Однадвор, сите овие состојби можат да изгледаат речиси исто: човек стои на своето и не попушта. Разликата се гледа дури кога ќе се прашаме зошто не попушта.
Кога компромисот навистина е пораз
Има работи за кои компромисот е навистина пораз. Не се преговара за туѓото човечко достоинство, за правото на некого да не биде понижен, за вистината кога од неа зависи нечија судбина, за одбивањето да учествуваме во неправда само затоа што така е полесно. Постојат граници чија смисла е токму во тоа што не се преминуваат. Човек без такви граници со текот на времето може да стане многу приспособлив, но тешко дека ќе знае каде завршуваат околностите, а каде почнува тој самиот. Во таа смисла, бескомпромисноста е форма на внатрешен ред. Таа кажува: ова можам да го изгубам, но ова не можам да го продадам.
Проблемот започнува кога истата логика ќе се прошири на сè.
Кога принципот станува тврдина
Кога секое несогласување станува прашање на чест, секоја забелешка напад, секое отстапување предавство, а секој разговор битка што мора да се добие, принципот престанува да биде морална оска и се претвора во тврдина. Човекот повеќе не ги брани само своите вредности. Ги брани сопствените навики, процени, суета, статус, па и грешки – со ист жар со кој би требало да ја брани совеста. Тогаш бескомпромисноста не сведочи за сила, туку за неспособност да се направи разлика меѓу важното и неважното.
Зрелиот човек не е оној што никогаш не попушта. Зрелиот човек знае каде смее да попушти. Тоа е потешко отколку што звучи. Многу е поедноставно однапред да прогласиме дека никогаш нема да направиме чекор назад. Така не мора секоја ситуација одново да ја преиспитуваме. Не мора да слушаме. Не мора да мериме дали другиот можеби гледа нешто што ние не го гледаме. Не мора ни да ја поднесеме непријатноста на реченицата: „Можеби не сум во право.“
Бескомпромисноста понекогаш е удобна токму затоа што нè ослободува од сомнежот.
Сомнежот не е секогаш слабост
А сомнежот не мора да биде слабост. Напротив, способноста човек да ги проверува сопствените уверувања е еден од посериозните облици на интелектуална чесност. Човек што никогаш не се премислува можеби е доследен. Но можно е и никогаш вистински да не размислува за она во што верува.
Големите принципи не се плашат од проверка. Суетата се плаши. Затоа е важно да се разликува достоинството од инаетот. Достоинството има граница, но нема потреба постојано да ја демонстрира. Инаетот бара публика. Достоинството може мирно да каже „не“. Инаетот сака другиот да почувствува дека бил одбиен. Достоинството се повлекува од нешто што го понижува. Инаетот понекогаш останува во конфликтот само за да не изгледа дека се повлекол.
Кога бескомпромисноста станува затвор
Најопасната бескомпромисност е онаа што самата себе се прогласила за доблест и веќе не дозволува никакво преиспитување. Во нејзиниот свет постојат само исправни и предавници, силни и слаби, наши и нивни. Нијансите почнуваат да изгледаат како кукавичлук, а разговорот како попуштање. Таквиот став може да создаде впечаток на морална чистота, но животот ретко е толку чисто распореден.
Пријателствата бараат отстапување. Љубовта бара отстапување. Семејството, работата, заедницата, политиката, секојдневното живеење со други луѓе – сето тоа бара способност понекогаш да не биде по наше. Не затоа што немаме став, туку затоа што и другиот е човек со своја волја, потреби и перспектива.
Компромисот во такви ситуации не значи дека сме се откажале од себе. Често значи дека сме разбрале дека светот не е создаден како продолжение на нашата волја.
И постојаното попуштање има цена
Секако, постои и спротивната опасност: човекот што секогаш прави компромис. Тој се приспособува толку долго што еден ден веќе не знае што навистина мисли. Го кажува она што ќе го зачува мирот, ја прифаќа секоја неправда што не го погодува доволно силно, молчи таму каде што требало да зборува и се убедува дека тоа е зрелост. Но постојаното избегнување судир не е мудрост. Понекогаш е само страв облечен во пристојност. Затоа вистинското прашање не е дали треба да бидеме бескомпромисни. Прашањето е: за што?
Човек што е бескомпромисен за своето достоинство, а флексибилен во сопствената суета, веројатно изградил здрав ред на вредности. Човек што е подготвен да го смени мислењето, но не и да ја продаде совеста, не е недоследен. Тој само прави разлика меѓу уверување и принцип.
Уверувањата можат да се менуваат кога фактите се менуваат или кога дознаваме повеќе. Принципите се подлабоки: да не лажеме свесно, да не понижуваме послаб човек, да не користиме туѓа несреќа за сопствена корист, да не се откажуваме од она што го сметаме за праведно само затоа што цената станала непријатна.
Таму бескомпромисноста има смисла.
Меѓутоа, нејзината вредност не се мери според тоа колку конфликти сме издржале или колку луѓе сме одбиле да слушнеме. Се мери според тоа дали сме успеале да останеме верни на нешто суштинско, а притоа да не станеме заробеници на сопствената тврдост.
Најсилниот човек можеби не е оној што никогаш не се свиткува. Понекогаш најсилен е оној што знае што во себе може да го промени – и што, без оглед на цената, не смее.
