fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Статуата на слободата – како една француска идеја стана светски симбол

Статуата на слободата - како една француска идеја стана светски симбол

На влезот во њујоршкото пристаниште стои фигура што денес речиси автоматски се поврзува со Соединетите Американски Држави. Во едната рака држи факел, во другата камена плоча, на главата носи круна со седум зраци, а под нејзините стапала лежат скршени окови. Нејзиното официјално име е „Слободата го осветлува светот“ – Liberty Enlightening the World – но за светот одамна е едноставно Статуата на слободата.

Нејзината приказна, сепак, започнува далеку од Њујорк. Таа е француска по идеја и изработка, американска по местото и историскиот контекст, а со текот на времето добила значење што ги надминало и Франција и САД. Создадена е како монумент на слободата, демократијата и француско-американското пријателство, но подоцна станала и симбол на миграцијата, надежта и идејата дека човекот може да започне нов живот.

Идејата не била на Бартолди, туку на Едуар де Лабуле

Вообичаено Статуата на слободата се поврзува со името на скулпторот Фредерик Огист Бартолди, но првичната замисла не била негова. Едуар де Лабуле, француски правник, политички мислител и претседател на Француското здружение против ропството, бил човекот што ја предложил идејата за монумент посветен на слободата.

Лабуле бил голем познавач на американскиот уставен систем и поддржувач на идејата за републиканска демократија. По завршувањето на Американската граѓанска војна и укинувањето на ропството во 1865 година, тој гледал во Соединетите Американски Држави пример што би можел да има значење и за политичката иднина на Франција. Неговата замисла била Французите да создадат монумент што ќе ја одбележи американската независност, но истовремено ќе испрати порака и до француското општество за вредноста на слободата и демократското уредување.

National Park Service го нарекува Лабуле „татко на Статуата на слободата“. Проектот постепено добил конкретна форма во соработка со Бартолди, кој веќе бил фасциниран од идејата за колосални скулптури и архитектура што може да се гледа од голема далечина.

Бартолди веќе сонувал за огромна жена со факел

Кога Бартолди почнал да работи на Статуата на слободата, идејата за гигантска женска фигура со светлина во раката не му била сосема нова. Неколку години претходно тој размислувал за монументален проект за влезот во Суецкиот Канал во Египет – огромна женска фигура што требало да служи и како светилник. Проектот не бил реализиран поради недостиг на средства, но дел од неговиот визуелен јазик подоцна се препознава во замислата за американскиот монумент. National Park Service забележува дека Бартолди веќе имал развиена идеја за колосална жена со факел пред да го создаде конечниот американски проект.

Тоа не значи дека Статуата на слободата едноставно е преработен египетски проект. Бартолди ја развивал во сосема нов политички и симболички контекст. Фигурата се потпира на класичната претстава на Libertas – римската персонификација на слободата – облечена во долга драперија и претставена како достоинствена, мирна и монументална жена.

Кога Бартолди во 1871 година отпатувал во Соединетите Американски Држави, барал место каде фигурата ќе има максимално визуелно и симболичко влијание. Го избрал тогашниот Bedloe’s Island во њујоршкото пристаниште, денешниот Liberty Island. Островот бил видлив за речиси секој брод што влегувал во пристаништето – токму она што му било потребно за монумент кој требало да функционира како поздрав кон оние што пристигнуваат.

Статуата е од бакар – и некогаш воопшто не била зелена

Една од најинтересните карактеристики на Статуата на слободата е материјалот од кој е создадена. Надворешната површина е составена од релативно тенки листови бакар, обликувани со удирање и притискање врз модели. Според National Park Service, бакарните листови се дебели околу 2,4 до 2,5 милиметри – приближно колку две американски монети поставени една врз друга.

Кога статуата била завршена во 1886 година, таа немала зелена боја. Изгледала слично на свеж бакар – топла кафеаво-портокалова површина. Зелената боја што денес е нејзин заштитен знак се појавила постепено со оксидација на бакарот. Во текот на околу три децении на површината се формирала патина.

Таа патина не е само промена на бојата. Таа создава природен заштитен слој што го забавува понатамошното кородирање на металот. Затоа статуата не се „чисти“ за повторно да стане бакарно-кафеава. Зелената површина е дел од нејзината природна заштита и од нејзината денешна историја.

Под бакарната кожа се крие инженерска машина

Монумент со височина на повеќекатница не можел едноставно да биде создаден како масивна скулптура. Бакарната обвивка морала да биде лесна и доволно флексибилна, но истовремено да издржува силни ветрови и температурни промени.

Тука во приказната влегува Густав Ајфел. Пред Ајфеловата кула да го направи неговото име светски познато, неговата инженерска компанија била ангажирана да ја развие внатрешната конструкција на Статуата на слободата. Претходно на конструкцијата работел архитектот Ежен Виоле-ле-Дик, но по неговата смрт проектот бил доверен на Ајфел и неговиот тим. UNESCO ја издвојува токму соработката меѓу Бартолди и Ајфел како пример за извонредна врска меѓу уметноста и инженерството во XIX век.

Прочитај и за ... >>  Македонските ора - живиот ритам на традицијата

Во внатрешноста се наоѓа железна носечка конструкција што функционира како скелет. Бакарната обвивка не е цврсто фиксирана како камена фасада, туку е поврзана со систем што ѝ дозволува минимално движење. Тоа било важно бидејќи металот се шири и собира со температурните промени, а целата фигура мора да реагира и на ветерот.

National Park Service наведува дека при силен ветер статуата може да се заниша неколку сантиметри, а факелот уште повеќе. Токму оваа способност конструкцијата да се движи наместо круто да се спротивставува на силите е дел од инженерската интелигенција на проектот.

Секој дел од фигурата носи симбол

Бартолди не создал само голема жена со факел. Речиси секој елемент има значење. Десната рака го држи факелот високо над главата. Тој ја претставува светлината на разумот и просветлувањето – токму затоа официјалното име на статуата е „Слободата го осветлува светот“.

Во левата рака фигурата држи плоча на која со римски бројки е запишан датумот на американската Декларација за независност: JULY IV MDCCLXXVI – 4 јули 1776 година. Плочата ја поврзува апстрактната идеја за слободата со правото, политичкиот поредок и американското создавање на независна држава.

На нејзината глава има круна со седум зраци. National Park Service појаснува дека тие првенствено претставуваат зраци на светлина, своевиден ореол околу фигурата на Libertas. Во популарната симболика тие често се толкуваат и како претстава на светските мориња и континенти, со што слободата добива универзално значење.

Еден од најважните детали е речиси невидлив од земјата. Кај нозете на статуата лежат скршени синџири и окови, а десната нога е подигната како фигурата да чекори напред. National Park Service ги поврзува овие елементи со ослободувањето од ропство, тиранија и потчинетост. Тоа е особено значајно бидејќи Лабуле бил аболиционист, а идејата за монументот се појавила непосредно по завршувањето на Американската граѓанска војна и укинувањето на ропството.

Нејзиното лице можеби има семејна приказна

Со децении се поставува прашањето по кого е моделирано лицето на Статуата на слободата. Најчесто повторуваната традиција вели дека Бартолди ги користел цртите на својата мајка Шарлот. National Park Service наведува дека лицето „се смета“ за моделирано според неговата мајка, но нема доволно документација за тоа да се претстави како целосно докажан факт.

Во секој случај, Бартолди намерно избегнал претерано индивидуализирано лице. Изразот е строг и мирен, а формите се поедноставени за фигурата да остане читлива од голема далечина. На висина од десетици метри, малите детали би исчезнале, па монументалната скулптура бара поинаков пристап од портрет во природна големина.

Франција ја направила статуата, Америка морала да го направи постаментот

Проектот бил замислен како заедничка француско-американска работа. Французите требало да ја финансираат и изработат статуата, а Американците да го изградат постаментот. Тој договор подоцна создал сериозен проблем: во Соединетите Американски Држави собирањето средства за постаментот одело тешко.

Француската страна собирала пари преку донации, јавни настани и продажба на модели, додека во Америка проектот долго време се соочувал со рамнодушност и финансиски тешкотии. Архитектот Richard Morris Hunt го проектирал монументалниот постамент, но во 1884 година работите практично запреле поради недостиг на средства.

Тогаш во приказната влегол издавачот Joseph Pulitzer. Неговиот весник New York World започнал масовна кампања за прибирање средства и ветил дека ќе го објави името на секој што ќе донира, без разлика колку е мала сумата. Историјата на National Park Service наведува дека кампањата собрала повеќе од 100.000 долари и помогнала постаментот конечно да биде довршен.

Тоа е интересен дел од приказната: еден од најголемите американски национални симболи не бил создаден само со државни средства или со донации на богатите. Во неговото финансирање учествувале и илјадници обични луѓе.

Статуата прво била целосно изградена во Париз

До 1884 година статуата била целосно составена во Франција. Во Париз можела да се види огромната фигура што подоцна ќе стане неразделна од панорамата на Њујорк. На 4 јули 1884 година таа официјално била предадена на американскиот претставник во Франција.

Потоа морала повторно да биде расклопена. Огромната конструкција била поделена на делови и спакувана во специјално изработени дрвени сандаци. Според National Park Service, деловите пристигнале во Њујорк во 1885 година на францускиот брод Isère, во повеќе од двесте пакувања.

Прочитај и за ... >>  Snack култура

Таму започнало повторното составување врз веќе изградениот американски постамент. Процесот траел со месеци и барал прецизно монтирање на железниот скелет и бакарните панели. Самата статуа е висока околу 46 метри, а заедно со постаментот и основата достигнува речиси 93 метри. Во 1886 година била највисоката структура во Њујорк. National Park Service наведува и некои необични димензии: само показалецот е долг околу 2,4 метри, носот околу 1,37 метри, а десната рака повеќе од 12 метри.

28 октомври 1886 – денот кога Њујорк ја добил новата силуета

Свеченото посветување било одржано на 28 октомври 1886 година. На церемонијата присуствувал американскиот претседател Гровер Кливленд, а Њујорк организирал големи прослави и парада. Според Library of Congress, околу еден милион луѓе учествувале во парадата и прославите низ градот, иако самата церемонија на островот била резервирана главно за поканети гости.

Денот бил дождлив и маглив, што ја отежнувало видливоста, но тоа не го намалило симболичкото значење на настанот. Кливленд ја прифатил статуата во име на Соединетите Американски Држави, а фигурата која дотогаш била француски проект станала траен дел од американскиот пејзаж.

Сепак, она што денес најмногу го поврзуваме со Статуата на слободата – имигрантите што ја гледаат како прв знак на новиот свет – не било нејзиното единствено, ниту првобитно значење.

Како статуата стана симбол на имиграцијата

Кога била замислена, статуата пред сè била симбол на слободата, републиканските идеи, француско-американското пријателство и политичкото наследство од Американската граѓанска војна. Врската со масовната имиграција постепено се засилувала подоцна.

Географијата одиграла огромна улога. Милиони луѓе што пристигнувале во Њујорк од Европа минувале низ пристаништето, а од 1892 година и преку блискиот Ellis Island. За многумина Статуата на слободата била меѓу првите големи американски обележја што ги гледале од палубата на бродот.

Симболиката станала уште посилна благодарение на поемата „The New Colossus“ на Emma Lazarus. Таа ја напишала во 1883 година за собирање средства за изградба на постаментот. Дури во 1903 година стиховите биле поставени на плоча во постаментот на статуата. Со нив фигурата постепено добила ново читање – не само како Слобода што го осветлува светот, туку и како фигура што ги пречекува луѓето што бараат нов живот.

National Park Service нагласува дека ова имигрантско значење се развивало со време и не било единствената првобитна порака на монументот. Токму затоа Статуата на слободата е интересен пример за тоа како симболите го менуваат значењето низ историјата.

Факелот што денес го гледаме не е оригиналниот

Еден од најпознатите делови на статуата денес е всушност замена. Оригиналниот факел со текот на времето претрпел повеќе интервенции и оштетувања. Во рамките на големата реставрација пред стогодишнината на монументот, тој бил отстранет во 1984 година.

Новиот факел бил изработен според првичната замисла на Бартолди. Пламенот е од бакар и е покриен со 24-каратно злато. Во текот на денот ја рефлектира сончевата светлина, а навечер е осветлен со рефлектори. Оригиналниот факел денес е изложен во музејот на Statue of Liberty.

И тоа е уште еден пример за тоа колку монументот што изгледа непроменет всушност има сопствена историја на поправки, замени и инженерски интервенции.

Од национален монумент до светско наследство

Статуата била прогласена за национален монумент на САД во 1924 година, а денес за неа се грижи National Park Service. Во 1984 година UNESCO ја впиша на Листата на светското наследство, нагласувајќи ја нејзината вредност како спој на монументална уметност и напредно инженерство, но и нејзиното трајно симболичко значење. UNESCO ја опишува како едно од големите достигнувања на XIX век во кое скулптурата и инженерството функционираат како една целина.

Токму тука се наоѓа причината зошто Статуата на слободата сè уште има толкава сила. Таа истовремено е скулптура, архитектонска конструкција, инженерски експеримент, политички симбол и историски предмет чие значење се менувало со генерациите.

За Лабуле таа била порака за демократијата. За Бартолди – можност да создаде модерен колос. За инженерите – задача како тенка бакарна кожа да се одржи високо над њујоршкото пристаниште. За генерации имигранти станала слика на пристигнувањето. За денешниот свет таа е една од оние ретки градби што можат да се препознаат само по силуетата.

На 28 октомври 1886 година во Њујорк била свечено откриена огромна бакарна статуа. Но нејзината вистинска историја не завршила со тој ден. Напротив, тогаш започнал процесот во кој еден француско-американски проект постепено станал нешто многу пошироко – визуелен јазик за слободата што повеќе од еден век различни луѓе го толкуваат на свој начин.

За авторот: Соња Димитровска

Креативен и стратешки дигитален маркетер, специјализирана за социјални медиуми и ефективни дигитални кампањи. Како акаунт менаџер, таа обезбедува јасна комуникација со клиентите и сигурна координација со тимот за постигнување мерливи резултати.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.