Од европската сатирична традиција до Цицо, Дар-Мар и македонската школа на карикатурата.
Карикатурата е една од најкратките, а најострите форми на уметничко и општествено изразување. Со неколку линии таа може да открие карактер, да разобличи суета, да исмее власт, да ја покаже апсурдноста на секојдневието или да постави прашање што долг текст едвај би го формулирал. Македонската карикатура, со Цицо, Дарко Марковиќ – Дар-Мар, „Остен“ и генерации автори по нив, создаде традиција што одамна ги надмина националните рамки.
Уметност создадена од претерувањето
Зборот „карикатура“ потекнува од италијанското caricare – да се натовари, нагласи или претера.
Токму претерувањето е нејзината прва видлива особина. Носот станува подолг. Главата поголема. Телото помало. Гестот понагласен.
Вистинскиот карикатурист не претерува случајно. Тој ја открива особеноста што го определува ликот, карактерот или ситуацијата и ја доведува до точка во која станува симбол.
Затоа карикатурата не е само смешен портрет. Таа е интерпретација. Понекогаш и пресуда.
Од ренесансните гротески до политичката сатира
Елементи на гротеска и сатирично претставување постоеле уште во античката и средновековната уметност, но современата карикатура постепено се обликува во Европа во периодот на ренесансата.
Леонардо да Винчи, со своите студии на необични, деформирани и експресивни човечки лица, се смета за еден од претходниците на подоцнежниот развој на карикатуралното изразување. Во XVII и XVIII век карикатурата сè повеќе излегува од приватните уметнички кругови и се сели во јавниот простор. Развојот на печатарството ѝ овозможува да стане масовно достапна.
Во Велика Британија, Вилијам Хогарт, Џејмс Гилреј, Томас Роуландсон и Џорџ Крукшенк создаваат силна традиција на визуелна политичка и општествена сатира. Во Франција, Оноре Домие ќе ја издигне политичката карикатура до ниво на голема графичка уметност.
Во XIX век карикатурата веќе е составен дел од јавната дебата. Таа ги следи политичарите, монарсите, војните, изборите, општествените поделби, модата и човечките слабости.
Карикатурата како визуелен афоризам
Добрата карикатура има многу заедничко со афоризмот. Афоризмот ја сведува мислата на неколку збора. Карикатурата ја сведува на неколку линии.
Еден човек пред огромна бирократска врата. Мала фигура со преголема круна. Гулабица на мирот затворена во кафез. Политичар што зборува пред празни столчиња.
Некогаш не е потребен ниту еден збор. Метафората станува слика. Токму во тоа се крие нејзината сила.
Македонската карикатура – почва на хумор и иронија
Македонската традиција на хумор, иронија и сатирично раскажување е многу постара од современата карикатура.
Народната книжевност е исполнета со досетки, поговорки, анегдоти, подбивање со моќниците и мудрост што често се изразува преку смеа. Итар Пејо е можеби најпознатиот народен симбол на таквата духовитост.
Меѓутоа, современата македонска карикатура вистински почнува да се оформува во XX век, кога цртежот станува дел од печатот, политичкиот коментар и културниот живот.
А во нејзините темели стои едно особено значајно име.
Василие Поповиќ-Цицо – темелот на современата македонска карикатура
Василие Поповиќ-Цицо е една од најзначајните личности во историјата на македонската карикатура.
Треба да се нагласи дека неговото творештво не може да се ограничи само на неа. Тој бил сликар, сценограф, графичар и активен учесник во создавањето на новиот македонски визуелен и културен идентитет во годините по Втората светска војна.
Негови карикатури се објавувале уште во периодот на Народноослободителната борба, а негов цртеж бил објавен и во првиот број на „Нова Македонија“ во 1944. година.
Цицо бил поврзан и со обликувањето на првиот македонски буквар, со државната и градската хералдика и со почетоците на хумористично-сатиричниот печат во Македонија.
Неговата карикатура не се задржува само на физичката сличност. Таа навлегува во карактерот. Кај него суетата, самоувереноста, интелектуалната надменост, добродушноста или сомнежот стануваат дел од ликот.
Со Цицо македонската карикатура добива не само голем автор, туку и основа врз која ќе се развиваат следните генерации.
„Остен“ – домот на македонската сатира
Ако Цицо е еден од темелите, тогаш „Остен“ е институцијата без која историјата на македонската карикатура не може да се раскаже.
Хумористично-сатиричниот печат околу „Остен“ создава простор во кој со децении се среќаваат карикатурата, афоризмот, сатирата и критичкиот поглед кон општеството.
Низ неговите страници минуваат бројни автори и генерации. Меѓу нив се Владо Јоциќ, Ѓуро Варга, Делчо Михајлов, Владо Бороевиќ, Славољуб Игњатовиќ, Ане Василевски, Сунчица Божиновска, Наташа Костовска и многу други.
Едно име особено ќе го одбележи неговиот модерен период.
Дарко Марковиќ – Дар-Мар: мајсторот на модерната линија
Дарко Марковиќ – Дар-Мар е една од централните фигури на македонската карикатура од втората половина на XX век. Неговото творештво ги надминало границите на една уметничка дисциплина. Со неговата генерација македонската карикатура станува визуелно почиста, поконцентрирана и концептуално помодерна.
Бил архитект, карикатурист, сатиричар, илустратор, стрип-автор, режисер и автор на анимирани филмови.
Кај Дар-Мар често нема вишок линии. Идејата е сведена на суштина. Хуморот е понекогаш тивок, понекогаш горчлив, а понекогаш само предизвикува кратка насмевка по која останува непријатно прашање.
Тоа е една од особеностите на големата карикатура. Не мора секогаш да предизвика смеа. Понекогаш е доволно да предизвика мисла.
Светската галерија на карикатури – Скопје на светската мапа
Особено значаен момент доаѓа во 1969. година, кога во Скопје е формирана Светската галерија на карикатури. Создадена во духот на меѓународната солидарност по катастрофалниот земјотрес од 1963. година, таа постепено прераснува во значајна меѓународна платформа.
Во Скопје почнуваат да пристигнуваат карикатури од целиот свет. Автори со различни култури, јазици и политички искуства се среќаваат преку едноставниот јазик на линијата.
Еден автор црта за војната, друг за бирократијата, трет за човековата осаменост, четврти за политичката суета. И сите можат да бидат разбрани без превод.
Со Светската галерија на карикатури Македонија создава културна институција која ја поврзува домашната традиција со светската сцена.
Генерации македонски карикатуристи
Македонската карикатура не може да се сведе само на неколку имиња. Во нејзиниот развој свој белег оставиле Дукан Јелен, Владо Јоциќ, Ѓуро Варга, Боро Пејчинов, Ане Василевски, Димитар Чудо, Панде Јаревски, Глигор Костовски, Никола Анѓелкоски, Наташа Костовска, Александар Јанковиќ, Миро Георгиевски, Мице Јанкуловски, Мирослав Грчев, Лазо Плавевски, Владо Бороевиќ, Славољуб Игњатовиќ, Јордан Поп Илиев, Делчо Михајлов, Сунчица Божиновска, Живко Козар, Блаже Докуле, Миле Манчевски, Ласко Џуровски, Драган Поповски и други.
Секој од нив дошол со различно образование, искуство и уметнички ракопис. Некои од сликарството, некои од архитектурата, некои од графичкиот дизајн, некои од филмот. Сите ги поврзува способноста стварноста да ја погледнат од необичен агол.
А понекогаш токму искосениот поглед е најточниот.
Панде Петровски и живата традиција
Меѓу авторите што ја продолжуваат врската меѓу ликовната уметност, хуморот, афоризмот и карикатурата е и Панде Петровски. Неговото творештво опфаќа сликарство, карикатура, илустрација, хумор, афоризам, сценографија и педагошка работа.
Такви автори се доказ дека карикатурата не е изолиран жанр. Таа природно комуницира со литературата, сликарството, новинарството, филмот и дизајнот.
Истовремено, традицијата се одржува и преку фестивали и конкурси во повеќе македонски градови, меѓу кои Крива Паланка и Виница.
Се појавуваат и млади автори. Во тоа е вистинската мерка на една традиција. Не само колку големи имиња создала, туку дали по нив повторно доаѓа некој млад човек кој зема молив и сака да каже нешто свое.
Карикатурата и власта – природни противници?
Карикатурата отсекогаш имала необичен однос со власта. Власта сака свечен портрет. Карикатуристот ѝ го зголемува носот. Власта сака голема говорница. Карикатуристот ја црта пред празна сала. Власта сака монументалност. Карикатуристот може да ја сведе на мала фигура.
Токму затоа политичката карикатура е една од најчувствителните форми на јавно изразување. Таа не мора по дефиниција да биде против власта. Но по својата природа не признава недопирливост.
Секој авторитет може да биде нацртан. Секој општествен апсурд може да стане тема. Секоја суета може да биде претворена во линија. Токму поради тоа, историјата на карикатурата е тесно поврзана и со историјата на цензурата и слободата на изразување.
Од весникот до дигиталниот екран
Некогаш карикатурата се чекала во утринскиот весник. Денес таа може да биде создадена и објавена за неколку минути. Дигиталните технологии радикално го сменија начинот на кој таа се создава и се шири. Моливот и тушот повеќе не се единствените алатки.
Технологијата донесе и нов проблем. Брзината лесно може да ја замени мислата. Социјалните мрежи произведуваат огромна количина визуелен хумор, мемиња и сатирични слики, но не секоја смешна слика е карикатура. И не секој мем е сатира.
Добрата карикатура бара редукција. Авторски ракопис. Метафора. Пред сè – идеја.
Компјутерот може да помогне во создавањето на линијата. Не може да ја замени мислата што стои зад неа.
Најтешката линија е онаа што ја открива вистината
Работата на карикатуристот е изградена врз неколку парадокси. Тој мора да претера, а да остане вистинит. Да поедностави, а да не стане банален. Да насмее, а да зборува за сериозни работи. Да биде остар, а да остане уметник.
Во тоа се состои тежината на карикатурата. Затоа таа не е само вештина на раката. Таа е пред сè вештина на мислата.
Македонската карикатура – од Цицо и Дар-Мар, преку генерациите што се создаваа околу „Остен“, до современите автори и новите млади цртачи – создаде традиција што одамна ги надминала рамките на локалната култура. Еден од нејзините најзначајни успеси е што Скопје повеќе од половина век останува препознатлива точка на светската карта на карикатурата.
Карикатурата, конечно, не е уметност на грдото лице. Таа е уметност на соголената суштина.
Од човекот, општеството или времето ја трга свечената облека и остава една единствена линија. А кога таа линија е вистинската – доволна е. Понекогаш за смеа, понекогаш за непријатност.
Најдобрата карикатура најнапред ќе нè насмее, а потоа ќе нè натера да се запрашаме:
Зошто, всушност, се насмеавме?
