Најлесно е да поверувам дека светот е токму таков каков што го гледам. Дека мојата процена е разумна, мојата реакција е оправдана, а туѓото несогласување е последица на незнаење, заблуда или лоша намера. Токму тука започнува проблемот: гледиштето често се претставува како чист поглед кон стварноста, иако во него веќе се измешани искуството, стравот, гордоста, навиките и потребата да бидам во право.
Моето гледиште не е фотографија на светот. Тоа е негова обработена верзија. Во него има нешто од она што навистина се случило, но и нешто од начинот на кој сум го запомнил, толкувал и сместил во сопствената приказна. Понекогаш гледам јасно. Понекогаш го гледам само она што ми го дозволуваат моите очекувања. Критичкиот став започнува во мигот кога ќе ја признаам таа разлика.
Искуството е почеток, а не конечен доказ
Личното искуство има тежина затоа што е проживеано. Тоа не е апстрактна мисла, туку нешто што оставило трага во телото, меморијата и начинот на кој подоцна ги читам луѓето и настаните. Една неправда може да ме направи почувствителен кон туѓата болка, но може и да ме претвори во човек што во секоја постапка однапред бара скриена намера. Едно предавство може да ме научи на претпазливост, но и да ме затвори пред секоја нова блискост.
Затоа искуството не смее автоматски да се прогласи за вистина. Тоа е материјал од кој ја градиме вистината за себе, но не е пресуда за целиот свет. Фактот дека нешто ми се случило еднаш не значи дека секогаш ќе се повторува. Фактот дека некој ме разочарал не значи дека сите луѓе ќе го направат истото. Личната болка објаснува зошто гледам на одреден начин, но не ме ослободува од обврската да проверам дали гледам праведно.
Меѓу настанот и нашата реакција речиси секогаш постои толкување. Не реагираме само на она што се случило, туку и на значењето што сме му го дале. А токму во тоа значење се создава гледиштето – понекогаш како разумна процена, понекогаш како заштитен механизам, а понекогаш како приказна што постојано си ја повторуваме за да не ја преиспитаме.
Критичкиот став најпрво се свртува кон себе
Често мислиме дека критички настроен човек е оној што лесно ги забележува туѓите слабости. Тоа е само половина од работата, а можеби и нејзиниот полесен дел. Вистинската критичност започнува кога истото мерило ќе го насочам кон сопствените уверувања. Не за да се понижам или да се откажам од ставот, туку за да проверам од што е составен.
Дали моето гледиште се потпира врз факти или врз претпоставки? Дали нешто отфрлам затоа што е неточно или затоа што ме вознемирува? Дали бранам принцип или сопствено его? Дали го слушам другиот за да го разберам или само чекам пауза за да му одговорам?
Таквите прашања не ја ослабуваат личноста. Тие ја прават поотпорна на манипулација, групно мислење и сопствена самозалажувачка удобност. Предрасудите не исчезнуваат само затоа што себеси се сметаме за разумни и добронамерни. Најчесто се откриваат токму во автоматските реакции – во мигот кога за некого сме донеле суд пред да го слушнеме или кога сме одбраниле став што веќе не можеме чесно да го образложиме.
Кога ставот станува затвор
Секое гледиште може да биде корисна точка на ориентација. Проблемот настанува кога ќе го претвориме во неподвижен идентитет. Тогаш веќе не велиме: „Ова е она што во моментов го мислам“, туку: „Ова сум јас“. Секоја критика на ставот почнува да изгледа како напад врз личноста, а секое ново сознание како закана.
Во јавниот простор тоа се гледа речиси секојдневно. Луѓето често не разговараат за да дојдат до подобро разбирање, туку за да ја зачуваат припадноста кон сопствениот табор. Ставот се носи како значка. Се брани и кога фактите се промениле затоа што неговото напуштање се доживува како слабост. Така дебатата се претвора во натпревар на тврдоглавости, а мислењето во повторување однапред подготвени реченици.
Во таква средина најголемата храброст не е секогаш да се зборува погласно. Понекогаш е похрабро да се каже: „Не сум сигурен“, „Не го знаев тоа“ или „Го сменив мислењето“. Тоа не е капитулација, туку доказ дека ставот е сè уште жив и дека не се претворил во догма.
Да го смениш гледиштето не значи да се предадеш
Постои чудна општествена навика промената на ставот да се толкува како недоследност. Се бара од човекот денес да мисли исто како пред десет години, иако во меѓувреме стекнал ново искуство, видел нови последици и се соочил со факти што порано не ги знаел. Таквата „доследност“ лесно станува духовна неподвижност.
Да го сменам гледиштето не значи дека вчера сум бил нечесен. Може да значи дека денес гледам пошироко. Секако, промената може да биде и опортунистичка, пресметана или удобна. Затоа не е важен само новиот став, туку и патот до него. Дали сум се променил поради доказ, искуство и размислување или само поради корист, страв и потреба да се приспособам?
Ниту еден човек не гледа од неутрална точка. Секој гледа од сопствената биографија, од местото што го зазема во општеството, од своите загуби, привилегии, знаења и ограничувања. Но тоа не значи дека сите гледишта се еднакво вредни. Некои се потемелни, поотворени кон фактите и посвесни за сопствените слабости. Други се изградени само за да ја заштитат нашата удобност.
Лично гледиште без лична самодоволност
Моето гледиште е мое, но светот не ми припаѓа само мене. Другиот човек гледа од место што јас не сум го живеел. Тој има поинаква биографија, загуби, стравови, знаења и слепи точки. Да го признаам тоа не значи дека мора да се согласам со него. Значи дека пред да го осудам, треба да се обидам да разберам од каде зборува.
Разбирањето не е предавање пред туѓото мислење. Тоа е услов критиката да биде чесна. Без него лесно напаѓаме карикатура што самите сме ја создале, наместо вистинскиот став на другиот. Не се судруваат само мислења. Се судруваат различни искуства, различни јазици, различни стравови и различни верзии на стварноста.
Затоа личното гледиште мора да има две особини што ретко одат заедно: цврстина и пропустливост. Цврстина за да не се менува под секој притисок. Пропустливост за низ него да може да влезе нов факт, туѓо искуство или подобар аргумент.
Одговорното гледиште не бара да се откажам од себе. Бара да не се прогласам себеси за мерка на сите нешта. Тоа е разликата меѓу став и самоволие, меѓу искуство и предрасуда, меѓу зрелост и тврдоглавост.
Затоа најважното прашање не е само што гледам. Поважно е да знам од каде гледам, што ми го заматува погледот и дали имам храброст да се поместам кога старата гледна точка веќе не ја собира стварноста.
