Пратеничкото прашање е една од најчистите демократски алатки. Во него нема законодавна раскош, нема амандмански лавиринт, нема комисиска магла. Има едно едноставно очекување: избраниот претставник да праша, а власта да одговори. Токму затоа оваа форма е толку важна – и толку лесно може да биде понижена.

Правото да се постави прашање е неспорно. Сепак, неговата вредност не произлегува автоматски од функцијата на оној што го поставува. Пратеничкиот мандат дава право на говор, не гаранција дека секој изговорен збор е разумен, релевантен или достоинствен. Демократијата мора да го штити правото на прашање, но јавноста има полно право да ја оценува неговата содржина.

Правото е валидно, прашањето може да биде безвредно

Според Деловникот на Собранието, пратеникот има право да им поставува прашања на претседателот и на членовите на Владата, како и на други носители на јавни функции што се одговорни пред Собранието. Истата норма бара прашањето да биде кратко и прецизно. Тоа не е случајна стилска препорака. Во тие два збора – кратко и прецизно – е содржана целата култура на парламентарната контрола.

Краткоста бара дисциплина. Прецизноста бара знаење. За да поставиш вистинско прашање мора да знаеш што прашуваш, кому му го упатуваш прашањето, која е неговата надлежност, кои факти го отвораат проблемот и каков одговор бара јавниот интерес. Кога ништо од тоа не постои, останува само микрофонот. А микрофонот сам по себе не произведува смисла.

Тука се појавува суштинската разлика меѓу формалната валидност и јавната вредност. Прашањето може да биде деловнички дозволено, а интелектуално празно. Може да биде процедурално исправно, а политички неодговорно. Може да биде поставено во дозволеното време, до соодветниот функционер и во предвидената форма, а сепак да сведочи за неподготвеност, површност или елементарно неразбирање на темата.

Дилетантизмот почнува пред седницата

Лошото пратеничко прашање ретко се раѓа во моментот кога пратеникот го вклучува микрофонот. Тоа обично почнува многу порано – со непрочитан материјал, непроверена информација, партиска порака добиена во последен миг или со претпоставката дека гласниот настап може да ја замени подготовката.

Дилетантизмот не е незнаење само по себе. Никој не знае сè, ниту од пратеникот се очекува да биде стручњак за секоја област. Дилетантизмот почнува кога човек не знае, а не чувствува обврска да провери. Кога не ја разбира разликата меѓу институции, надлежности, закони и постапки, но настапува со самодоверба на конечен арбитер. Кога прашањето не е обид да се добие информација, туку сцена за демонстрација на однапред подготвена лутина.

Во сериозна парламентарна култура прашањето е производ на истражување. Зад него треба да стојат документи, разговори со граѓани, извештаи, буџетски ставки, ревизорски наоди, службени одговори и реални последици. Во несериозна култура доволни се гласина, партиски статус, исечок од видео или реченица што добро звучи на социјалните мрежи.

Така парламентот постепено се претвора од место на контрола во студио за политичка самопромоција. Прашањето повеќе не се поставува за да се добие одговор, туку за да се произведе снимка. Не за да се разјасни одговорност, туку за да се потврди сопствениот табор. Не за граѓанинот да дознае нешто, туку партијата да добие уште една кратка содржина за дневна употреба.

Некултурата не е темперамент, туку политички избор

Пратеничкото прашање може да биде остро. Треба да биде остро кога власта избегнува одговорност, кога се трошат јавни пари, кога институциите молчат или кога некој функционер се крие зад бирократски формулации. Острината не е некултура. Упорноста не е дрскост. Политичкиот конфликт не е сам по себе недостаток.

Некултурата почнува кога прашањето се претвора во навреда, потсмевање, лична дисквалификација или евтина досетка. Кога говорникот не сака одговор, туку понижување. Кога наместо за одлука, буџет, закон или резултат, расправа за нечиј изглед, потекло, приватен живот или лична особина што нема врска со јавната функција.

Тоа не е „народски говор“. Тоа е злоупотреба на народот како алиби за простотилак. Граѓаните не се должни да бидат претставувани преку најниската форма на јавен јазик. Напротив, пратеникот е избран да го внесе нивниот проблем во институцијата, да го преведе незадоволството во аргумент и неправдата во прецизно барање за одговорност.

Во текстот „Политичката култура почнува таму каде што партиската лојалност престанува да биде изговор“ веќе ја отвораме суштинската разлика меѓу несогласувањето и понижувањето. Политичката култура не бара тишина и послушност. Таа бара форма, мера и достоинство. Пратеникот што навредува не е похрабар од оној што аргументира. Само е помалку способен да го одбрани својот став.

Прашање или говор со прашалник на крајот?

Голем дел од она што се нарекува пратеничко прашање воопшто не е прашање. Тоа е долг партиски говор, обвинителен акт без докази или пропагандна изјава на која на крајот ѝ е додадено: „Што ќе преземете?“

Вистинското прашање отвора простор за проверлив одговор. Колку средства се потрошени? Кој ја донел одлуката? Врз која законска основа? Зошто рокот не е почитуван? Кој е одговорен за пропустот? Кога граѓаните ќе ја добијат услугата? Ова се прашања што ја стеснуваат можноста за бегство и ја принудуваат власта да остави запис.

Лажното прашање, напротив, го содржи одговорот кој пратеникот веќе го прогласил за вистина. Тоа не истражува, туку пресудува. Не бара факт, туку аплауз. Во таков говор прашалникот е само интерпункциска маска.

Токму затоа темата природно се поврзува со паноптикумскиот столб „Јазик, мисла и манипулација“. Јазикот на парламентот не е украс на политиката. Тој е нејзина работна алатка. Кога зборовите се непрецизни, и одговорноста станува непрецизна. Кога прашањата се полни со инсинуации, одговорите лесно се претвораат во контрапропаганда. На крајот никој ништо не дознава, а сите се прогласуваат за победници.

И лошото прашање мора да добие одговор

Слабоста на прашањето не смее да стане изговор за молчење на власта. Министерот не е професор што оценува ученик, туку носител на јавна функција кој одговара пред Собранието. Дури и кога прашањето е несмасно, тенденциозно или лошо формулирано, функционерот има обврска да го одвои суштинското од шумот и да даде јасен одговор за она што е во негова надлежност.

Во спротивно, се создава опасна симетрија: на дилетантско прашање се возвраќа со арогантен одговор, на навреда со навреда, на пропаганда со пропаганда. Потоа седницата формално се одржала, времето е потрошено, телевизискиот пренос завршил, а јавната контрола не се случила.

Парламентарното прашање има смисла само кога двете страни ја признаваат истата демократска обврска. Пратеникот мора да праша одговорно. Функционерот мора да одговори вистинито, конкретно и без бегање. Едниот не смее да го користи микрофонот како палка, другиот не смее да ја користи функцијата како штит.

Кој ја брани мерата?

Не е задача на претседавачот да ја оценува интелигенцијата на прашањето или политичката способност на пратеникот. Тоа би било опасно. Институцијата треба да ја чува процедурата: релевантноста, времето, редот, достоинството и правото на одговор. Содржинската пресуда им припаѓа на јавноста, медиумите, стручната заедница и, на крајот, на избирачите.

Тука лежи и одговорноста на медиумите. Кога од цела седница ќе ја издвојат само најгрубата навреда, тие не ја разобличуваат некултурата – често ја наградуваат. Кога сензацијата добива повеќе простор од прецизното прашање за јавни пари, здравство, образование или корупција, се испраќа јасна порака: за да бидеш видлив, не мора да бидеш подготвен; доволно е да бидеш безобразен.

Во „Темелите на демократското општество“ потсетуваме дека демократијата не се исцрпува со мнозинство и процедура. Таа бара институционална самоконтрола и почит кон гласот што поставува непријатно прашање. Но истата демократија бара и одговорност од оној што прашува. Правото на говор не е ослободување од обврската да се мисли.

Пратеникот се гледа по прашањето

Еден добар пратеник не мора секогаш да има добар говор. Понекогаш е доволно да има добро прашање. Прашање што ја погодува суштината, ја открива противречноста, го отвора документот што некој сакал да остане затворен или му дава институционален глас на проблем што дотогаш бил само приватна мака на граѓаните.

Од друга страна, токму во прашањето најбрзо се гледа политичката празнина. Се гледа дали пратеникот чита, проверува и разбира. Дали знае да разликува сомнеж од факт, критика од клевета, острина од простотилак. Дали дошол да ја контролира власта или само да ја одигра улогата што партијата му ја доделила.

Значи, пратеничкото прашање е секогаш валидно како демократско право. Не е секогаш валидно како мисла. Токму тука започнува јавната процена. Недоветноста не треба да се забранува со административна цензура, туку да се разобличува со знаење. Дилетантизмот не се победува со замолчување, туку со споредба меѓу подготвениот и неподготвениот. Некултурата не се лекува со возвратна навреда, туку со одбивање да биде прогласена за политичка храброст.

Парламентот не е училница за добро однесување, но не смее да стане ни засолниште за јавна неодговорност. Во него мора да има место за остри прашања, непријатни факти и жестоки несогласувања. Она за што не треба да има оправдување е самоувереното незнаење кое се претставува како став и простотилакот што бара да биде почитуван како демократија.