Од „Мислителот“ и „Бакнежот“ до „Граѓаните на Кале“ – Огист Роден ја ослободи скулптурата од академската совршеност и ја претвори во уметност на мислата, телото, страста, болката и човечката внатрешна драма.
Не ја измисли скулптурата – но го измисли нејзиниот модерен јазик
Во историјата на уметноста има творци што совршено го изразуваат времето во кое живеат, но има и такви што го менуваат самиот јазик на уметноста. Огист Роден е еден од нив. Неговото име денес речиси неразделно се поврзува со поимот модерна скулптура. Не затоа што пред него немало големи вајари – напротив, европската традиција зад себе ги имала античките мајстори, Донатело, Микеланџело и безброј академски скулптори – туку затоа што Роден ѝ дал на скулптурата нешто ново.
Наместо совршено тело, тој го барал вистинскиот човек. Наместо идеална форма – психолошка напнатост. Наместо студена површина – трага од раката, допирот и создавањето.
Кај Роден телото престанува да биде само анатомски објект. Тоа станува предел на човечката душа.
Три пати одбиен од академијата, а потоа ја промени академската уметност
Франсоа-Огист-Рене Роден е роден во Париз во 1840. година, во скромно семејство. Неговата младост не ја најавувала лесно идната слава. Тој трипати се обидел да биде примен на престижната париска École des Beaux-Arts – и трипати бил одбиен. Во тогашниот француски уметнички систем тоа било сериозен удар. Академијата не била само училиште. Таа била порта кон признанието, нарачките, изложбите и институционалниот успех.
Но Роден продолжил. Работел како декоративен скулптор, изработувал орнаменти, учел преку практика, набљудувал човечки тела и моделирал со огромна упорност. Со текот на времето токму неговата оддалеченост од академскиот систем станала предност. Тој не бил целосно заробен во правилата на она што скулптурата „требало“ да биде.
Микеланџело – големото откровение
Особено важна за Роден била средбата со делата на Микеланџело. Во нив тој препознал нешто што ќе стане суштинско за неговата сопствена уметност: телото како извор на духовна енергија.
Кај Микеланџело човечката фигура не е само прекрасна. Таа е напрегната. Силна. Вознемирена. Како да носи во себе судир меѓу материјата и духот. Роден ќе го преземе тој импулс, но ќе го однесе во нова насока. Неговите луѓе нема секогаш да бидат херои. Ќе бидат ранливи, уморни, исплашени, вљубени, осамени, страсни и замислени. Токму така ќе почне модерната скулптура.
„Бронзеното доба“ – кога реализмот бил толку силен што предизвикал сомнеж
Еден од првите големи пресврти во кариерата на Роден доаѓа со скулптурата „Бронзеното доба“. Фигурата била толку реалистична што се појавиле сомнежи дали Роден воопшто ја моделирал или едноставно направил одливок директно од телото на жив модел.
За еден уметник тоа било истовремено навреда и необичен комплимент. Неговата скулптура била толку уверлива што изгледала речиси невозможно да биде создадена само со рака, око и глина. Роден морал да докажува дека делото навистина е негово. Tокму овој скандал му помогнал да стане забележан.
„Портите на пеколот“ – дело што го проголта животот на уметникот
Во 1880. година Роден добил нарачка за монументална врата за планиран музеј на декоративните уметности во Париз. Проектот ќе стане познат како „Портите на пеколот“. Инспирацијата дошла од Дантеовата „Божествена комедија“, особено од „Пеколот“.
Роден не создал буквална илустрација на Данте. Тој создал сопствен универзум на човечки страсти, гревови, страдања и копнежи. Стотици фигури се појавувале, исчезнувале, се менувале и повторно се раѓале во различни композиции.
Некои од најпознатите негови дела првично произлегле токму од овој грандиозен проект. „Мислителот“, „Бакнежот“, „Трите сенки“, „Уголино“.
„Портите на пеколот“ никогаш не биле целосно завршени во форма каква што првично била замислена. Mожеби токму во тоа се крие нивната сила. Тие се дело што останало во вечен процес на создавање. Како човечката природа што никогаш не може да биде конечно објаснета.
„Мислителот“ – кога мислата станува физички напор
Веројатно најпознатата скулптура на Роден е „Мислителот“. На прв поглед сцената изгледа едноставно. Човек седи наведнат. Едната рака ја потпира главата. Но ако фигурата се погледне внимателно, станува јасно дека кај Роден мислењето не е пасивна состојба. Тоа е борба. Грбот е напрегнат. Мускулите се затегнати. Рацете и нозете се полни со сила. Секој дел од телото учествува во мислата. Тоа е можеби најголемата тајна на „Мислителот“. Тој не мисли само со мозокот. Тој мисли со целото тело.
Затоа фигурата станала универзален симбол на размислувањето, сомнежот, внатрешната борба и човечката свест.
„Бакнежот“ – љубовта во мигот пред разделбата
Ако „Мислителот“ е скулптура на свеста, „Бакнежот“ е скулптура на допирот. Две човечки тела се спојуваат во страстен момент. Но Роден не создава евтина еротика. Неговата тема е нешто подлабоко – човечката желба да се надмине границата меѓу две индивидуални суштества. Телата се допираат. Рацете се обвиткуваат. Главите се приближуваат. И никогаш целосно не престануваат да бидат две посебни личности.
Во таа тензија се крие драмата на љубовта. Желбата за целосно соединување – и невозможноста човек целосно да се изгуби во другиот. „Бакнежот“ е затоа и љубовна и филозофска скулптура.
„Граѓаните на Кале“ – херои што не изгледаат како херои
Едно од најреволуционерните дела на Роден е монументот „Граѓаните на Кале“. Темата е историска. За време на Стогодишната војна шестмина угледни граѓани на Кале се понудиле како заложници за да го спасат својот град. Традиционалниот академски споменик веројатно би ги прикажал како величествени херои – исправени, триумфални и речиси натчовечки. Роден го прави токму спротивното.
Неговите луѓе изгледаат истоштено. Некои се наведнати. Некои се исплашени. Некои чекорат со тешка неизвесност. Во нив нема евтина патетика. Токму затоа изгледаат херојски. Роден покажува дека храброста не е отсуство на стравот. Храброста е продолжување на чекорот и покрај стравот.
Со „Граѓаните на Кале“ тој суштински ја менува идејата за јавниот споменик.
Незавршеноста станува дел од уметноста
Роден бил фасциниран од фрагментот. Рака. Торзо. Глава. Тело што излегува од камен.
За академската уметност незавршеноста најчесто била недостаток. Кај Роден таа станува уметнички принцип. Некои фигури изгледаат како сè уште да се раѓаат од материјалот. Мермерот останува груб околу нив. Границата меѓу завршената човечка форма и необработениот камен станува видлива.
Тоа создава необично чувство. Како скулптурата да не е нешто што уметникот го направил, туку нешто што било скриено во каменот и постепено се појавува.
Тој пристап ќе има огромно влијание врз модерната уметност.
Не ја крие раката на уметникот
Во класичната и академската скулптура често се стремело кон совршено мазна површина. Како уметникот воопшто да не ја допрел скулптурата. Кај Роден е спротивно. Трагата на создавањето останува видлива. Површината е нерамна. На едно место светлината се задржува. На друго сенката се продлабочува. Бронзата или мермерот изгледаат како да вибрираат. Светлината почнува да ја довршува скулптурата.
Затоа едно Роденово дело може да изгледа различно наутро, напладне и навечер. Материјалот не е нем. Тој разговара со светлината.
Камиј Клодел – големата љубов и големата уметничка драма
Во животот на Роден посебно место има Камиј Клодел. Таа била исклучително талентирана скулпторка, ученичка и соработничка на Роден, но и негова љубовна партнерка. Нивниот однос бил бурен, креативен и трагичен. Со децении Клодел била набљудувана речиси исклучиво низ призмата на Роден. Меѓутоа, денес нејзината уметност сè почесто се вреднува самостојно. Таа имала сопствен скулпторски јазик, сопствена чувствителност и сопствена визија.
Односот меѓу Роден и Клодел останува една од најсложените приказни во историјата на модерната уметност: приказна во која љубовта, творечката блискост, ривалството и нееднаквата положба во уметничкиот свет се испреплетуваат.
Телото кај Роден не е декорација – туку биографија
Роден бил фасциниран од човечкото тело, но не поради академската совршеност. Кај него секој свиок на грбот, секое свиткано колено, секоја рака и секој наведнат врат имаат психолошко значење. Телото зборува. Понекогаш кажува повеќе од лицето. Човекот во неговата скулптура може да молчи, но положбата на телото го открива неговиот страв. Раката може да ја открие нежноста. Рамената – поразот. Грбот – товарот. Допирот – љубовта.
Роден ја претвора анатомијата во биографија.
Рацете – посебен свет во неговото творештво
Малкумина уметници им посветиле толку внимание на рацете како Роден. Тој ги моделирал како самостојни скулптури. Рацете можат да создаваат. Да молат. Да се допираат. Да се разделуваат. Да благословуваат. Да страдаат. Во неговото творештво раката станува речиси симбол на самиот уметнички чин. Тоа е делот од човекот преку кој идејата станува материја.
Уметникот замислува со умот – но создава со раката.
Роден меѓу XIX и XX век
Роден починал во 1917. година.
Неговата уметност веќе длабоко го отворила патот кон XX век. По него скулптурата можела да стане поапстрактна. Поедноставена. Фрагментирана. Психолошка. Егзистенцијална.
Константин Бранкуши ќе ја сведе формата кон суштината. Алберто Џакомети ќе го претвори човечкото тело во тенка и осамена вертикала. Хенри Мур ќе ги отвори формите кон просторот. Но зад сите тие промени стои големото ослободување што го направил Роден.
Тој покажал дека скулптурата не мора да биде имитација на совршено тело. Може да биде идеја.
Скулптор што го претвори движењето во неподвижност
Парадоксот на скулптурата е очигледен. Таа е неподвижна. А Роден постојано бара движење. Како? Преку положбата на телото. Преку мускулите. Преку асиметријата. Преку напнатоста меѓу две фигури. Неговите луѓе понекогаш изгледаат како за миг да ќе станат, ќе паднат, ќе прегрнат некого или ќе продолжат да чекорат. Тоа е една од неговите најголеми вештини. Материјата е неподвижна, но гледачот чувствува дека нешто ќе се случи.
Зошто Роден и денес изгледа современо?
Повеќе од еден век по неговата смрт Роден не изгледа како затворено поглавје од историјата на уметноста. Причината е едноставна. Темите што го интересирале не застаруваат. Мислата. Стравот. Еротската желба. Љубовта. Губењето. Осаменоста. Храброста. Стареењето. Телото. Смртта. Тоа се теми што не припаѓаат на XIX век. Тие му припаѓаат на човекот.
Затоа Роден останува современ.
Човекот што му даде душа на каменот
Најголемата заслуга на Огист Роден можеби не е тоа што создал неколку од најпознатите скулптури во светот. Неговото најголемо достигнување е што ја променил самата идеја за тоа што една скулптура може да биде. Пред него каменот требало да стане совршено тело. Кај него каменот станува чувство. Бронзата станува мисла. Мермерот станува страст. Незавршениот фрагмент станува целосна идеја.
Со Роден скулптурата престанува само да го прикажува човекот. Таа почнува да го истражува. Можеби токму затоа неговите дела и денес не ги гледаме само како предмети во музеј. Пред нив застануваме како пред огледало.
Во „Мислителот“ го гледаме сопствениот сомнеж. Во „Бакнежот“ – сопствениот копнеж. Во „Граѓаните на Кале“ – сопствениот страв и достоинство. А во суровиот камен од кој постепено се појавува човечката фигура можеби ја препознаваме и самата човечка судбина. Никогаш целосно завршена. Никогаш целосно објаснета.
Постојано создавање. Постојано обликување.
Токму затоа Огист Роден останува човекот кој не само што го обликувал каменот – туку на каменот му дал душа.
