Во источна Турција, меѓу суровиот релјеф на Анадолија и планините што со векови се поврзуваат со библискиот потоп, научниците повторно ја бараат Ноевата арка. Не на старите илустрации, не во црковните преданија, туку под земјата – со георадар, дигитални модели, почвени анализи и дупчење.

Човекот одамна не се задоволува со приказната. Тој сака предмет, парче дрво, конструкција, координата. Сака верата да остави материјален отпечаток што може да се измери, датира и изложи во музеј. Токму затоа потрагата по арката е поголема од едно археолошко истражување: таа ја открива нашата потреба древната надеж да ја претвориме во доказ.

Дурупинар повторно станува научно градилиште

Летово меѓународен и мултидисциплинарен тим започна ново истражување на формацијата Дурупинар, во близина на градот Догубајазит и планината Агри, позната и како Арарат. Проектот го предводи професорот Џенкер Атила од Катедрата за археологија при Универзитетот „Џумхуриет“ во Сивас, а теренската работа започна на 29. јуни и ќе трае до 11. септември. Во неа учествуваат околу 20-мина научници и студенти од пет држави.

Истражувачите најавуваат прецизно мапирање на теренот, дводимензионални и тридимензионални модели, снимање со георадар, електрична томографија, анализа на почвата и земање примероци преку дупчење. Според официјалната страница на проектот, целта е да се утврдат составот, внатрешната структура и начинот на кој настанала формацијата.

Ова сѐ уште не е откривање на арката. Нема потврдена дрвена конструкција, нема археолошки материјал што е научно датиран и поврзан со библискиот период, ниту објавен труд што докажува дека под Дурупинар се наоѓа брод. Постојат локалитет, хипотеза и истражување во тек. Разликата меѓу тие три нешта е суштинска.

Георадарот може да открие промени во густината на почвата, празнини, линии и невообичаени подземни структури. Тој не може самостојно да каже дали една линија е ѕид, природна пукнатина или остаток од древна градба. Сликата од радарот е почеток на толкувањето, а не негов крај.

Карпа што изгледа како брод

Формацијата Дурупинар станала позната во 1959. година кога турскиот армиски капетан Илхан Дурупинар ја забележал на воздушни снимки. Нејзината издолжена контура, долга околу 160 метри, од височина навистина потсетува на огромен брод втиснат во земјата. Токму таа сличност ја претворила формацијата во една од најпознатите можни локации на Ноевата арка.

Окото брзо ја довршува приказната. Кога во близина на Арарат ќе видиме карпа со форма на труп, умот речиси автоматски додава палуба, прегради и древни греди. Човекот е суштество што препознава облици и создава смисла дури и таму каде што природата можеби создала само необичен релјеф.

Токму затоа добрата наука мора да биде пострплива од нашата желба. Во 1996. година геологот Лоренс Колинс и истражувачот Дејвид Фасолд објавиле анализа според која Дурупинар е природна геолошка формација. Испитувањата на примероците покажале вулкански минерали, лимонит и магнетит, а материјалите претставувани како метални делови или фосилизирано дрво добиле природно геолошко објаснување. Авторите навеле и дека при претходните дупчења не биле пронајдени фосилизирано дрво, јаглерод или растителни остатоци што би упатувале на древен брод. Трудот е достапен преку Калифорнискиот државен универзитет во Нортриџ.

Новото истражување има вредност токму затоа што овозможува старите тврдења да се проверат со посовремена технологија. Резултатот не мора да биде сензационален за да биде значаен. Ако се покаже дека станува збор за природна структура, ќе знаеме повеќе за геологијата на областа. Ако се пронајде материјал што не може лесно да се објасни, ќе започне нова и многу посериозна научна расправа.

Приказната е постара од локалитетот

Ноевата арка не започнува кај Дурупинар. Нејзиниот најпознат облик се наоѓа во поглавјата 6-9 од Книгата Битие. Светот е исполнет со насилство и расипаност, Ное е опишан како праведен човек, а арката станува средство за зачувување на неговото семејство и на живиот свет. Библискиот текст зборува за „планините Арарат“, а не за прецизно означен современ врв или археолошка локација.

Во суштината на расказот не се наоѓа географијата, туку моралната состојба на човештвото. Потопот доаѓа кога насилството станува нормалност, а арката се гради додека опасноста сѐ уште не е очигледна за сите. Ное не е освојувач, војсководец или владетел. Тој е човек што ја препознава катастрофата пред таа да стане општо искуство.

Приказните за големи поплави не се ограничени само на библиската традиција. Во Единаесеттата плочка од „Епот за Гилгамеш“ се раскажува за потоп, брод и човек кој го зачувува животот. Плочката што се чува во Британскиот музеј предизвикала големо внимание уште при нејзиното читање во 19. век токму поради сличностите со расказот од Книгата Битие.

Таквите паралели не ја поништуваат вредноста на ниедна традиција. Тие покажуваат дека древните народи што живееле покрај големи реки ја познавале двојната природа на водата: таа создава плодност, носи живот и гради цивилизации, а може за миг да ги избрише нивните градови, полиња и сеќавања.

Митот не е обична невистина. Тој е начин на кој заедницата ја памети катастрофата, ѝ дава облик на траумата и ја претвора во предупредување. Слична човечка потреба се препознава и во приказната за Атлантида – потонатата цивилизација меѓу митот и копнежот. Во двата случаја водата не уништува само градови и тела. Таа ја проверува мерата на човековата гордост.

Верата не може да се стави под микроскоп

Современиот човек често се однесува како верата да мора да биде поткрепена со археолошки предмет. Ако се пронајде арката, расказот ќе биде вистинит; ако не се пронајде, верата ќе биде поразена. Таквото размислување ги поедноставува и науката и религијата.

Науката може да утврди дали Дурупинар е природна формација или човечки создадена структура. Може да ја анализира староста на органски материјал, минералниот состав, трагите од обработка и историјата на земјиштето. Таа не може да ја измери смислата на заветот, праведноста на Ное или моралната порака на потопот.

Од своја страна, верата може да му даде на човекот јазик за одговорност, надеж и спасение. Таа не може да ги замени стратиграфијата, лабораториското датирање и проверливиот доказ. Проблемот почнува кога од науката се бара однапред договорен заклучок или кога науката се претставува како единствен инструмент за разбирање на целото човечко искуство.

Верникот и научникот можат да стојат пред истиот предел и да поставуваат различни прашања. Едниот прашува што се случило, другиот што значи тоа. Слична граница меѓу фактите, непознатото и толкувањето се појавува и во текстот „Сѐ уште неодгатнато: како настанал животот на Земјата?“. Различноста на прашањата не мора да создава непријателство, освен кога едната страна се обидува целосно да го замолчи јазикот на другата.

Зошто толку сакаме арката да биде пронајдена?

Зад интересот за Дурупинар не стои само археолошка љубопитност. Во време на општа недоверба, човекот копнее по предмет што ќе ја прекине расправата. Парче дрво што ќе каже дека приказната навистина се случила. Конструкција што ќе ја претвори верата во геометрија. Остаток што ќе внесе сигурност во свет во кој речиси секоја вистина повторно се оспорува.

Таа желба е разбирлива. Живееме во состојба во која неизвесноста веќе не е исклучок, туку секојдневна атмосфера. Токму затоа човекот бара материјални гаранции, иако најважните прашања ретко се решаваат со еден предмет. Дури и да биде пронајдена древна конструкција, ќе останат прашањата за нејзината старост, намена, потекло и врска со библискиот текст. Доказот не ја укинува потребата од толкување.

Ако истражувањето покаже дека Дурупинар е природна формација, расказот за Ное нема да исчезне. Ќе биде отфрлена една хипотеза за една локација. Верата што зависи од една карпа во Турција е премногу кревка, а приказната што преживеала милениуми е поголема од една неуспешна експедиција.

Токму во способноста да живееме без брза и удобна пресуда се наоѓа зрелоста за која зборува и текстот „Неизвесност – простор во кој човекот учи да живее без гаранција“. Неизвесноста не значи дека сите тврдења се еднакво точни. Таа значи дека не го прогласуваме посакуваното за докажано само затоа што ни е потребно.

Арката што ја бараме и арката што треба да ја градиме

Во претходниот есеј на Паноптикум, „Ноевата арка – човекот пред потопот на сопствената совест“, арката беше прочитана како слика на одговорноста пред катастрофата. Новата потрага кај Арарат го продолжува истото прашање: зошто толку лесно ги бараме остатоците од древниот брод, а толку тешко ги забележуваме водите што растат околу нас?

Нашето време има свои потопи. Војни, климатски нарушувања, загадување, исчезнување на видови, присилни преселби, технолошка моќ што расте побрзо од моралната зрелост и јавен простор во кој лагата често се движи побрзо од проверениот факт. Секоја генерација верува дека катастрофата ќе му се случи на некој друг.

Ное е вознемирувачки лик затоа што почнува да гради пред водата да стане видлива. Тој не чека мнозинството да се согласи, ниту опасноста да добие официјално соопштение. Во арката не го внесува само сопственото семејство, туку и разновидниот живот. Спасението не е приватен бункер, туку обврска да се зачува можноста светот повторно да живее.

Можеби под Дурупинар ќе бидат пронајдени неочекувани археолошки траги. Можеби новите мерења ќе покажат дека земјата, ерозијата и геолошките процеси создале необична илузија на брод. И двата резултата заслужуваат внимание, доколку се поткрепени со проверливи податоци.

Сепак, арката веќе постои како едно од најсилните прашања што човештвото си ги поставило: што ќе зачуваме кога светот ќе ја изгуби мерата? Додека научниците ја испитуваат земјата кај Арарат, потешката задача останува кај нас – да изградиме нешто што ќе ги пренесе разумот, сочувството, паметењето и животот преку водите што самите ги подигнуваме.