Композитор на почетокот
Трајко Прокопиев не е само име од историјата на македонската музика. Тој е еден од оние ретки творци кај кои биографијата и културната судбина на земјата се допираат во ист миг: кога една традиција треба да престане да биде само паметење, пеење, обичај и народен одглас, и да стане современа уметност со сопствена форма, сцена и институција.
Роден во Куманово на 6. ноември 1909. година, а починат во Белград на 21. јануари 1979. година, Прокопиев влегува во македонската култура како композитор, диригент и организатор на музичкиот живот. СОКОМ го бележи како композитор и диригент, а неговата биографија ја врзува со раниот допир со народниот инструмент, со школувањето и со подоцнежното институционално градење на музичката култура во Македонија. СОКОМ го претставува како една од темелните фигури на македонското композиторско наследство, а НУЦК „Трајко Прокопиев“ – Куманово го врзува неговото име и со културната меморија на родниот град.
Од народната мелодија до уметничката форма
Кај Прокопиев народното не е украс. Не е фолклор ставен врз партитура за да изгледа „национално“. Тоа е внатрешен јазик, меморија на ритамот, глас што доаѓа од песната, од чекорот, од колективното чувство за болка, веселба и судбина. Во неговата музика фолклорот не стои како музејски предмет, туку како жив материјал што бара нова форма.
Токму затоа неговото дело има двојна важност. Од една страна, тој ја носи македонската мелодиска чувствителност во класичните облици; од друга, покажува дека македонската музика не мора да се затвори во етнографија за да биде своја. Таа може да биде хорска, камерна, оркестарска, сценска, филмска – и сепак да ја зачува онаа препознатлива внатрешна линија по која се чувствува од каде доаѓа.
СОКОМ посебно го нагласува неговото вокално творештво и умешноста во градењето вокална приказна што се инспирира од фолклорот, но го обликува на оригинален и специфичен начин. Во тој простор Прокопиев е најубедлив: таму каде што човечкиот глас не е само носител на текст, туку продолжение на народното паметење.
Градител на музички институции
Прокопиев не бил само автор кој пишува музика. Тој припаѓа на генерацијата што морала истовремено да создава и дело и услови делото да постои. По Втората светска војна, кога македонскиот културен живот добива нова институционална форма, музиката не можела да се развива само со талент. Ѝ требале училишта, хорови, оркестри, диригенти, репертоар, публика, радио, сцена.
Според податоците на НУЦК „Трајко Прокопиев“, тој дипломирал на Музичката школа во Белград во 1934. година, бил прв директор на Средното музичко училиште во Скопје, се школувал и на Прашкиот конзерваториум, а работел како началник на музичката програма на Радио Скопје и диригент на Симфонискиот радио оркестар. Тоа не се само службени факти. Тоа се патокази на една културна инфраструктура што допрва се создавала.
Затоа Прокопиев треба да се чита и како композитор на институционалниот почеток. Неговата улога не се мери само со бројот на дела, туку и со просторот што го отворил за други дела, други автори, други изведби. Во македонската музичка историја има личности што се важни поради стилот; Прокопиев е важен и поради темелот.
Сцената како национална меморија
Во зрелиот творечки период Прокопиев се свртува кон крупни вокално-инструментални и музичко-сценски дела. „Македонската енциклопедија“ ги наведува балетот „Лабин и Дојрана“ и оперите „Разделба“, според драмата „Печалбари“ од Антон Панов, и „Кузман Капидан“, според делото на Васил Иљоски, инспирирано од „Сердарот“ на Григор Прличев.
Овие наслови сами по себе кажуваат многу. „Печалбари“, „Кузман Капидан“, „Сердарот“ – тоа се јазли на македонската културна имагинација: печалбата, разделбата, јунаштвото, загубата, достоинството, гласот на човекот притиснат од историјата. Кога Прокопиев ги внесува во музичко-сценска форма, тој не ги илустрира книжевните дела; тој им дава друг здив, друг простор, друга звучна судбина.
Особено е значајно што неговата музика не ја избегнува драмата. Таа не бега во декоративна убавина. Кај него песната често носи тежина, а мелодијата не е само пријатна линија, туку судир меѓу личното и колективното. Во тоа се препознава една стара македонска состојба: човекот пее затоа што не може поинаку да ја издржи историјата.
Прокопиев и македонскиот хорски нерв
Ако треба да се бара најприродниот простор на Прокопиев, тоа е човечкиот глас во заедница. Хорот е повеќе од ансамбл; тој е симболична слика на народот што се слуша себеси. Во хорската музика поединечниот глас не исчезнува, туку се вклопува во поголема звучна целина. Тоа е можеби најточната метафора за делото на Прокопиев.
Неговите хорски страници се сметаат меѓу најубавите во македонската авторска хорска музика, а неговото име е трајно врзано со македонската вокална традиција. Таму се чувствува и неговата мерка: не претерува, не го форсира фолклорот до патетика, не ја затвора песната во етнографски рамки. Напротив, ја води кон уметничка дисциплина.
Во тој однос меѓу песната и формата е неговата тивка големина. Прокопиев знае дека народната мелодија е силна, но знае и дека силата не е доволна. Таа мора да се обликува, да се постави, да се слушне во нов контекст. Само така традицијата станува култура, а културата – наследство.
Наследство што не старее
Денес неговото име живее и преку институции, награди и културни сеќавања. Во рамките на „Денови на македонската музика“, фестивал што го организира СОКОМ, годишната награда „Трајко Прокопиев“ се доделува за животно дело, како едно од најзначајните признанија за македонските музички творци.
Тоа е убава симболика: името на човекот што учествувал во создавањето на македонскиот современ музички простор денес стои врз признание за трајност. Наградата не е само чест за добитниците, туку и потсетување дека македонската музика има своја линија на континуитет. Таа не почнува од вчера, ниту завршува со една генерација.
Трајко Прокопиев останува важен затоа што ја разбрал најтешката задача на секоја мала култура: како да се биде свој без да се биде затворен; како да се црпи од народното без да се остане само во минатото; како да се создаде современа уметност од материјал што со векови живеел во усната, обредната и човечката меморија.
Неговата музика не бара гласно споменување. Таа бара слушање. А кога ќе се слушне внимателно, во неа се препознава не само композитор, туку и еден од првите големи преведувачи на македонската душа во јазикот на современата музика.
