Има нешто длабоко човечко во желбата да не нè прогонува она што нè повредило. Не затоа што сакаме да побегнеме од животот, туку затоа што понекогаш човек не бара чудо, туку малку внатрешен мир. Токму затоа е толку важно кога науката ќе ни каже дека мозокот не е само складиште на спомени, туку и активен простор на контрола, селекција и потиснување. Некои лоши сеќавања, изгледа, навистина може да се оттурнат од првиот план на свеста – не магично, не со едно копче, туку со механизми што мозокот веќе ги поседува.
Не станува збор за чудесно бришење, туку за слабеење на споменот
Тука, сепак, мора да се биде прецизен. Кога ќе се каже дека мозокот може да „заборава“ травматизирачки содржини, тоа не треба да се сфати како филмско бришење на меморијата. Поновото разбирање е повнимателно: човек може свесно да вежба потиснување на несакани сеќавања, а со тоа да ја намали нивната достапност, живост и емоционална тежина. Со други зборови, не секое тешко искуство исчезнува, но може да ја изгуби моќта постојано да се враќа и да управува со нас.
Ова сознание не е без значење. Особено денес, кога сè повеќе се зборува за натрапливи мисли, анксиозност, посттрауматски реакции и емоционална исцрпеност, важно е да се знае дека умот не е секогаш беспомошен пред сопствените сенки. Напротив, има индикации дека способноста за контрола на несаканите мисли може и да се вежба.
Што навистина покажале истражувањата
Во класичните испитувања од ова поле, учесниците учеле да поврзуваат неутрални лица или зборови со емоционално вознемирувачки сцени, а потоа добивале задача или да се присетат на тие сцени, или свесно да не им дозволат да се појават во свеста. Набљудувањето на мозочната активност покажало дека во такви моменти важна улога има предфронталниот кортекс – делот од мозокот поврзан со контрола, насочување на вниманието и регулација на мисловните процеси. Тоа не значи дека човек станува господар на секој свој спомен, но значи дека постои невронска основа за намерно оттурнување на она што нè преплавува.
Тука е суштинската разлика што старите новинарски интерпретации често ја поедноставуваа. Не се работи за тоа некој лесно да си ги „избрише“ траумите, туку за тоа дека може да влијае врз начинот на кој тие спомени се повикуваат, преживуваат и добиваат сила во секојдневниот живот. А тоа, да не се лажеме, е голема работа.
Од лабораторија до терапија – патот е подолг отколку што изгледа
Порано многу надеж се врзуваше и за фармаколошки пристапи, особено за лекот пропранолол, кој се истражуваше во контекст на травматски сеќавања и нивна повторна обработка. Но денес сликата е повнимателна. Систематските прегледи покажуваат мешани резултати и недоволно цврсти докази за таквиот пристап да се смета за рутинско решение. Значи – не е затворена вратата, но не е ни отворен сигурен коридор.
Многу поинтересно е што новите истражувања отвораат простор за нешто посуптилно и, можеби, поважно: за тренинг на умот. Во една понова студија за обука за потиснување на несакани мисли, истражувачите пријавија намалување на живоста и вознемирувачкиот карактер на стравовите, без нужно да дојде до оној старо-пропагиран „парадоксален повратен ефект“. Тоа не е конечен одговор за сите, ниту универзален лек. Но е важен сигнал дека човекот можеби не е осуден секогаш да му се враќа на најлошото во себе.
Кога споменот не исчезнува, но престанува да владее
Најголемата вредност на овие сознанија, според мене, не е во сензационалната идеја дека ќе заборавиме сè што болело. Тоа и не би било ниту реално, ниту нужно пожелно. Вредноста е во можноста болното сеќавање да престане да биде центар на внатрешниот живот. Да остане таму некаде, како факт, но не и како тиранин.
И токму тука науката станува човечки важна. Не кога ветува спектакл, туку кога покажува дека меѓу споменот и страдањето сепак постои простор за работа, за обука, за терапија, за нов однос кон она што сме го преживеале. Понекогаш не ни треба целосен заборав. Доволно е лошото сеќавање веќе да не ни ја диктира сегашноста.
