Косово влезе во 6 октомври со две паралелни кризи – судири меѓу демонстранти и полицијата пред институциите во Приштина и уставен рок што истекува денес за избор на нов претседател. Протестите на 5 октомври ескалираа откако парламентот не стигна до конечно гласање за измените на законот што ги регулира Специјализираните совети во Хаг, додека политичките партии сè уште немаат договор за шеф на државата.
Во судирите се повредени најмалку 17 лица, меѓу нив и полицајци, а тројца демонстранти биле приведени. Полицијата употребила солзавец и водени топови, додека дел од демонстрантите фрлале камења и пиротехнички средства. Претходно биле блокирани излезите од Собранието, со барање пратениците веднаш да преминат на второ гласање за законските измени.
Пресудите во Хаг го пренесоа спорот на улиците во Приштина
Во средиштето на протестите е случајот против Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи пред Специјализираните совети на Косово во Хаг. На 16 септември судот ги прогласи четворицата за виновни за воени злосторства, меѓу кои незаконско или произволно лишување од слобода, сурово постапување, тортура и убиства. Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13 години. Судот истовремено ги ослободи од обвиненијата за злосторства против човештвото.
Пресудите отворија силен политички и општествен спор во Косово, каде што дел од поранешните команданти на ОВК имаат значајно место во политичкиот живот и во јавната меморија за војната од 1998-1999 година. Протестите што следуваа по пресудата првично се одржуваа мирно, пред ситуацијата на 5 октомври да прерасне во директна конфронтација со полицијата.
Косовскиот парламент истиот ден во прво читање ги поддржа измените на Законот за Специјализираните совети. Предлозите предвидуваат, меѓу другото, ограничување на максималната затворска казна на 15 години, можност за жалба пред Врховниот суд на Косово, издржување на казните во Косово и можност претседателот да даде амнестија. До второ и конечно гласање, сепак, не дојде.
Премиерот Албин Курти оцени дека постапката за изменување на законот е избрзана и недоволно разгледана. Неговото Самоопределување ја поддржа иницијативата во првото читање, но не и барањето истиот ден да се одржи и второто гласање. Предлогот го турка Демократската партија на Косово, поранешната партија на Тачи.
Паралелно тече и часовникот за избор на претседател
Судирите се случуваат во момент кога Косово се соочува со уште еден институционален тест. Според одлуката на Уставниот суд на Косово, крајниот рок за избор на претседател истекува на 6 октомври. Ако Собранието не избере претседател во утврдениот рок, парламентот се распушта по сила на Уставот, а предвремени парламентарни избори треба да се одржат во рок од 45 дена.
Тоа е продолжение на политичката нестабилност што Косово ја минува во текот на 2026 година. На 13 септември Собранието повторно го избра Курти за премиер со 62 гласа во 120-члениот парламент, но договорот за претседател остана нерешен. Претходниот обид за компромис околу кандидатурата на професорот по право Беким Сејдиу се соочи со отпор и во самата Демократска лига на Косово, што дополнително ја усложни парламентарната математика.
За избор на претседател е потребна широка парламентарна поддршка, а токму таа во моментов недостига. Затоа 6 октомври не е само формален датум во политичкиот календар: ако до крајот на денот нема избор, Косово може повторно да влезе во предизборен циклус – уште еден во серијата што во последните години ја отежнува стабилизацијата на институциите.
Спорот околу судот станува дел од пошироката политичка криза
Специјализираните совети и Специјализираното обвинителство се формирани врз основа на косовски закон, уставен амандман и меѓународен договор, со седиште во Хаг и меѓународен состав на судии и обвинители. Нивната надлежност се однесува на тешки кривични дела поврзани со периодот од 1998 до 2000 година. Токму нивниот статус сега се најде во средиштето на внатрешната политичка борба.
На улиците прашањето е претставено како однос кон поранешните припадници на ОВК и пресудите во Хаг. Во Собранието истата тема се претвори во спор за границите на законските измени, односот кон меѓународните обврски и политичкиот компромис. Во исто време, нерешениот избор на претседател ја остава отворена можноста целиот парламент да биде распуштен.
Затоа настаните во Приштина веќе не можат да се читаат само како изолиран протест. Судирите од 5 октомври, спорот околу Специјализираните совети и денешниот уставен рок се споија во една политичка точка: до крајот на 6 октомври треба да стане појасно дали косовските партии можат да произведат институционален договор или земјата повторно ќе се врати на избори.
