Во Македонија има теми што никогаш не се само правни. Јазикот е една од нив. Правосудниот испит, на хартија, е стручна проверка за идни судии, обвинители, адвокати и правници. Но кога прашањето ќе се врзе со мајчиниот јазик, правната материја веднаш станува политичка сцена, а политичката сцена – место каде што секој збор може да стане искра.
На денешната седница за пратенички прашања премиерот Христијан Мицкоски му одговори на пратеникот Скендер Реџепи од Европскиот фронт, тврдејќи дека правото на мајчин јазик не е спорно, но дека дел од опозицијата се обидува да создаде етнички конфликт таму каде што, според него, таков конфликт нема. Политички најостро одекна квалификацијата дека станува збор за „патриоти од Али експрес“.
Кога правниот испит станува политичко прашање
Суштината на спорот не е нова. Во изминатиот период албански студенти по право бараа можност правосудниот испит да се полага и на мајчин јазик, повикувајќи се на Законот за употреба на јазиците. Барањето било формулирано како протест против институционална дискриминација, додека Министерството за правда нагласило дека правосудниот испит е стручен испит, а не управна постапка, и дека неговата функција е проверка на стручна и јазична подготвеност за работа во правосудниот систем.
Тука почнува вистинската тежина на темата. Од една страна стои правото човекот да се изразува на својот мајчин јазик – право што во мултиетничка држава не смее да се третира како декоративна отстапка. Од друга страна стои прашањето како функционира правосудниот систем, кој јазик ја носи правната прецизност, како се избегнуваат различни толкувања и што значи еднаквост кога испитот е влез во институции што одлучуваат за права, слободи и обврски.
Мицкоски ја враќа темата кај одговорноста на претходните власти
Мицкоски и претходно тврдеше дека проблемот со јазиците за правосудниот испит е наследен и дека не може автоматски да се решава преку општи законски формули, бидејќи Законот за полагање правосуден испит го третира како посебна правна материја. Во интервју објавено на владината страница во март, тој говореше за судирот меѓу општ и специјален закон, како и за потребата да се најде методологија што нема да создаде двојни правни толкувања во правосудството.
На денешната седница тој го прошири нападот кон политичката логика на опозицијата: кога се во опозиција, рече, отвораат етнички конфликт; кога се на власт, промовираат зелени агенди. Тоа е остра политичка реченица, наменета да ја смести темата не само во правото, туку и во долгата историја на македонскиот партиски етнички маркетинг. Но острите реченици имаат цена: тие можат да погодат политички противник, но можат и да ја стеснат можноста за мирно, институционално решение.
Правична застапеност: проценти или квалитет?
Во истата расправа Мицкоски го отвори и прашањето за Законот за правична застапеност, тврдејќи дека државата не треба луѓето да ги гледа само низ проценти, туку низ квалитет и објективни критериуми. Тој најави дека пратениците наскоро ќе имаат можност да го поддржат овој закон, во кој, како што рече, процентите не треба да бидат поважни од квалитетот.
Тоа звучи разумно како принцип, но Македонија добро знае дека зад зборот „квалитет“ често може да се сокрие политички избор, исто како што зад зборот „процент“ може да се сокрие партиски клиентелизам. Вистинскиот предизвик не е да се избере една убава формула, туку да се направи систем во кој правичноста нема да биде бројка без компетентност, а компетентноста нема да биде изговор за исклучување.
Јазикот не смее да биде алатка за партиска мобилизација
Најопасниот дел од оваа расправа е тоа што јазикот лесно станува политичка суровина. Една партија го претвора во доказ за загрозеност, друга во доказ за злоупотреба, трета во средство за мобилизација, четврта во симбол на државен ред. А меѓу тие позиции остануваат луѓето што навистина треба да полагаат испит, да работат во правосудство, да ги применуваат законите и да живеат во држава во која идентитетот не треба да биде постојан извор на сомнеж.
Паноптикумски кажано, мајчиниот јазик не е проблем што треба да се „менаџира“ како криза, туку достоинство што треба да се вгради во функционален систем. Ако институциите немаат јасно решение, партиите секогаш ќе имаат гласна парола. А кога паролата ќе ја замени правната прецизност, тогаш и правото и соживотот стануваат заложници на дневна политичка сцена.
Вистинското прашање е дали институциите ќе бидат побрзи од конфликтот
Оваа тема бара ладна глава, а не натпревар во патриотски етикети. Ако правосудниот испит може правно, уставно и технички да се уреди така што ќе обезбеди еднаквост, прецизност и доверба, тогаш институциите треба да го направат тоа. Ако не може, јавноста заслужува јасно, аргументирано и непонижувачко објаснување – не политички театар.
Македонија има доволно искуство со етнички теми што се отвораат кога партиите немаат подобар одговор. Затоа денешната расправа не треба да се сведе само на тоа кој кого навредил, туку на тоа дали државата ќе покаже способност да решава чувствителни прашања пред тие да станат гориво за нови поделби. Во мултиетничка држава најважната политика не е да се победи во расправата, туку да не се произведе расправа од која сите ќе излезат помалку сигурни.
