Учениците, родителите и наставниците добиваат конкретни алатки за препознавање и пријавување неправилности во образованието. На Националниот форум „Млади за интегритет – од гласот на младите до институционални промени“, одржан денеска во Скопје, беа претставени едукативен прирачник и надградената апликација „Глас против корупција“, преку која случаи може да се пријавуваат безбедно и анонимно.
Министерката за образование и наука Весна Јаневска изјави дека во моментов нема пријави од оваа област и дека, доколку бидат поднесени, институциите ќе постапуваат согласно со закон. Таа посочи и на поширокиот проблем – младите тешко можат да се убедат во вредноста на чесноста ако во практиката гледаат дека врските, привилегиите и фаворизирањето носат предност.
Од препознавање на неправилноста до можност таа да се пријави
Прирачникот е наменет за наставници, ученици и родители и содржи насоки за превенција, препознавање и постапување во спорни ситуации. Според Бојана Мијовиќ Христовска од тинк-тенк организацијата „Аналитика“, проектните активности во изминатите две години опфатиле млади од Струга, Делчево, Ресен, Демир Капија, Крива Паланка, Струмица, Гостивар и Скопје.
Втората алатка е „Глас против корупција“. Таа била достапна за Android и iOS уште во рамките на активностите во 2025. година, додека на актуелниот форум е претставена нејзината надградена верзија. Замислена е како едноставен канал преку кој корисниците можат да сигнализираат проблем без откривање на идентитетот.
Токму довербата е најчувствителниот дел од ваквите механизми. Државната комисија за спречување на корупцијата наведува дека секој граѓанин има право да пријави злоупотреба на службена положба без поради тоа да трпи последици. Постоењето на канал е важен почеток, но неговата вредност зависи од тоа дали случаите навистина ќе добијат институционална завршница.
Јаневска: успехот треба да зависи од знаење, а не од врски
Јаневска го постави прашањето и во рамките на секојдневниот живот во училиштето. Објективното оценување, еднаквите можности и отсуството на фаворизирање, според неа им покажуваат на учениците по кои правила функционира системот. Пораката е едноставна: успехот треба да доаѓа преку знаење, труд и посветеност, а не преку привилегии.
Антикорупциските содржини веќе се присутни во наставниот процес преку Граѓанското образование, како и преку други предмети и воннаставни активности. Новиот прирачник треба да го надополни тој дел со попрактични ситуации – што е фаворизирање, кога одредено однесување станува злоупотреба и кому може да се сигнализира.
Нема пријави – но тоа не значи дека нема ризици
Податокот дека во моментов нема пријави е значаен, но сам по себе не покажува дали проблемот постои или не. Бројот на случаи зависи и од тоа дали луѓето знаат што можат да пријават, дали веруваат дека ќе бидат заштитени и дали очекуваат надлежните да постапат.
ДКСК има посебна област посветена на образованието, во која се разгледуваат прашања поврзани со вработувања, управни одбори, можни судири на интереси и други ризични ситуации во основното, средното и високото образование. Тоа покажува дека проблемот не се сведува само на поткуп, туку опфаќа и поширок спектар на злоупотреби и нееднаков третман.
Panoptikum веќе пишуваше за нормализирањето на коруптивните модели во Македонија, како и за тоа како митото и злоупотребата често започнуваат многу пред самото предавање пари. Во училиштата ова прашање има дополнителна тежина, бидејќи таму младите првпат учат дали правилата навистина важат еднакво за сите.
Вредноста на прирачникот и на „Глас против корупција“ затоа нема да се мери само со бројот на преземања или одржани обуки. Поважно ќе биде што ќе се случи кога ученик, родител или наставник навистина ќе реши да пријави неправилност. Тогаш системот ќе треба да покаже дека механизмите постојат не само на хартија, туку и во практика.
