Пријавите за барање мито во институциите повторно го отвораат прашањето што се случува со граѓанинот кога неговото право ќе стане зависно од нечија „услуга“.
Постојат вести што се читаат како издвоени случаи и вести што, и пред да добијат судска завршница, откриваат нешто за начинот на кој функционира општеството. Најавата на премиерот Христијан Мицкоски дека се следат уште неколку случаи на наводно барање мито во институциите припаѓа на втората група. За тие случаи засега не се објавени доволно детали за јавноста да знае кои институции се опфатени и во која фаза се постапките. Но прашањето што го отвораат е јасно: како службата на граѓаните станува место на кое граѓанинот се чувствува принуден да бара милост?
Митото не почнува во мигот кога парите преминуваат од една рака во друга. Почнува порано: кога постапката намерно или поради негрижа станува непрегледна; кога рокот нема тежина; кога одговорот зависи од расположението на човекот зад шалтерот; кога странката ќе чуе дека нешто „тешко оди“, но може „да се среди“. Во таква средина, правото престанува да изгледа како право. Се претвора во можност за која некој друг ја одредува цената.
Токму затоа корупцијата не може да се мери само со бројот на приведени лица. Приведувањето може да биде неопходен чекор во конкретен случај, но граѓанинот ја оценува институцијата и според тоа што му се случува пред воопшто да дојде до пријава. Колку пати мора да се врати со истиот документ? Дали добива јасно образложение за одбивањето? Може ли да ја следи својата постапка? Знае ли кому да се обрати без страв дека следниот ден ќе застане пред истиот службеник?
Пријавата е чин на доверба што институциите треба да го оправдаат
Премиерот ги повика граѓаните да пријавуваат барање мито и рече дека случаите ќе бидат санкционирани. Тој најави и телефонска линија во рамки на проект со „Транспаренси интернешнал“. Повикот е важен, но неговата вистинска вредност ќе се види во постапувањето по секоја пријава: дали пријавувачот ќе биде заштитен, дали доказите ќе се собираат професионално и дали случајот ќе стигне до исход што може да се објасни пред јавноста. За најавената линија сè уште не се објавени деталите за користење.
Човекот што пријавува мито не носи само информација. Тој презема ризик. Можеби токму од истата институција му зависи работа, дозвола, исплата или решение. Затоа повикот „пријавете“ не смее да остане морална обврска префрлена врз граѓанинот. Државата треба да создаде услови во кои тој повик е разумен избор, а не храбар исклучок.
Претходните случаи со службено лице во Царинската управа и со возач во Генералниот секретаријат на Владата, за кои медиумите известија дека биле откриени по пријави од граѓани, покажуваат колку таквите пријави можат да бидат значајни. Истовремено, пријавата и приведувањето не се пресуда. На секое осомничено лице му припаѓа презумпцијата на невиност, а на јавноста ѝ припаѓа правото да знае дали постапките се водат доследно и без политичка селекција.
Каде почнува „високата“ корупција?
Мицкоски оцени дека меѓу случаите што се следат нема претставници од највисоките функционерски редови. Тоа е негова оценка за информациите со кои располага. За граѓанинот, меѓутоа, корупцијата не станува мала само затоа што лицето што бара пари не седи на врвот на институцијата. Последицата може да биде пресудна за неговиот живот.
Потребно е да се испита и друго: дали поединецот дејствувал сам, дали имал простор да ја злоупотреби постапката поради слаба контрола и дали некој над него знаел што се случува. Не треба однапред да се претпостави постоење мрежа таму каде што нема докази. Но исто така не треба секој случај однапред да се затвори во приказната за „еден несовесен службеник“. Институцијата има обврска да открие како било можно барањето мито да стане опција.
Тоа е паноптичниот поглед што ни недостига: да го видиме целиот распоред на моќта, а не само раката фатена во примање пари. Кој ги определува правилата? Кој ги надгледува роковите? Кој одлучува по жалба? Каде се губи трагата на предметот? Кога еден службеник може да ја запре постапката без јасна причина, неговата моќ не произлегува само од личниот карактер. Му ја овозможува и системот.
Правосудството не смее да биде дел од партиската пресметка
Најавите за нови случаи доаѓаат во време на остар политички спор. СДСМ ја обвинува власта за контрола врз судството и обвинителството, додека премиерот ја нагласува потребата од пријавување и санкционирање на корупцијата. Обвинувањата на опозицијата се политички ставови што бараат проверка; владините уверувања, пак, бараат резултати што може да се проверат.
За јавноста е погубно кога секој случај на корупција веднаш станува само доказ во партиска расправа. Тогаш од видик исчезнуваат и пријавувачот и самата постапка. Едните однапред прогласуваат победа над корупцијата, другите однапред прогласуваат политички прогон или заштита. А вистинските прашања остануваат без одговор: што покажуваат доказите, кој постапувал, дали истите мерила важат за сите и како ќе се спречи повторување?
Политичарите можат да најавуваат решителност. Но обвинителството мора самостојно да одлучува врз основа на докази, а судот мора да пресудува без да го следи ритамот на прес-конференциите. Само така граѓанинот ќе може да разликува борба против корупцијата од борба за контрола врз приказната за корупцијата.
Од случај кон промена
Ако новите пријави доведат до постапки, јавноста треба да добие информации кога тоа нема да им наштети на истрагите: колку случаи биле пријавени, какви мерки биле преземени и каков е нивниот исход. Подеднакво важно е институциите да покажат што промениле во своето работење. Јасни рокови, писмени образложенија, следливост на предметите и делотворни жалби можат да му го одземат просторот на оној што ја продава „услугата“ што граѓанинот и онака има право да ја добие.
Корупцијата ја разјадува довербата и кога ќе биде откриена и кога ќе остане само сомнеж за кој никој не дава одговор. Поради тоа, исходот на овие најавени случаи не треба да се мери само со бројот на приведувања. Ќе се мери и со прашањето дали утре човекот што влегува во институција ќе знае дека неговиот предмет има правила, рок и одговорен потпис — и дека никому не му должи ништо за да му биде признаено правото.
