Предложените измени на Законот за животната средина се најдоа пред пратениците во Собранието, отворајќи спор што одамна ја надминува техничката расправа за законски членови. Министерството ги претставува измените како дел од усогласувањето со европското законодавство, додека еколошки организации, правници и политички партии предупредуваат дека дел од решенијата можат да го намалат постојното ниво на заштита на животната средина и здравјето на граѓаните.
Најголемо внимание предизвикуваат предложените интервенции во одредбите за тешката и загадувачка индустрија во близина на населени места, како и бришењето на членовите што го регулираат идентификувањето, управувањето и санацијата на контаминирани подрачја. Токму затоа зад административниот јазик на предлогот стои многу поконкретно прашање: дали со европското усогласување се зајакнува еколошката заштита или истовремено се отстрануваат механизми што веќе постојат во македонскиот закон?
Спорната граница од пет километри
Една од најчувствителните точки е членот 20. Со законските измени од 2022. година беше воведена забрана за изградба или реконструкција на нови инсталации од тешка и загадувачка индустрија на растојание помало од пет километри од населено место или заштитено природно подрачје. Европската комисија го регистрираше воведувањето на ова ограничување и во својот извештај за Македонија за 2023. година.
Според „Зелен хуман град“, со сегашниот предлог се отстранува делот од забраната што се однесува на реконструкција, со што би се отворила можност постојни индустриски капацитети во оваа зона да бидат реконструирани. Иницијативата оценува дека таквата промена претставува слабеење на досегашната заштита. Слични забелешки изнесоа и други еколошки организации и дел од опозицијата.
Тоа не значи дека секоја реконструкција автоматски ќе доведе до загадување или дека секој индустриски капацитет ќе може да работи без еколошки дозволи и контрола. Прашањето е дали со укинувањето на една јасна просторна забрана се намалува превентивната заштита и поголем товар се префрла врз постапките за процена на влијанието, дозволите, инспекцискиот надзор и институционалната контрола.
Што се случува со контаминираните подрачја?
Втората голема забелешка се однесува на предложеното бришење на членовите 28-а, 28-б, 28-в и 28-г. Во актуелната законска рамка тие го уредуваат идентификувањето на контаминираните подрачја, изработката на планови за нивно управување, институционалната координација и спроведувањето на санацијата. Кај одредени правни трансакции планот за управување со контаминирано подрачје е поврзан и со можноста за продажба, концесија или јавно-приватно партнерство.
Македонското здружение на млади правници уште во септември предупреди дека со бришењето на овие членови се отстранува законската основа за идентификување, следење и санација на контаминираните локации. „Зелен хуман град“ дополнително предупредува дека исчезнуваат и дел од механизмите преку кои институциите, општините и научните установи треба заеднички да постапуваат кај загадените подрачја.
Прашањето е особено чувствително во земја која сè уште има индустриски и рударски еколошки жаришта. Законската рамка сама по себе не ги чисти загадените локации, но определува кој ги идентификува, кој подготвува план, кој е одговорен и по која постапка треба да се дејствува. Бришењето на такви одредби затоа бара јасен одговор што ќе ги замени и дали заштитата ќе остане најмалку на истото ниво.
Министерството се повикува на европските правила
Од другата страна на спорот е образложението дека законските измени се дел од усогласувањето со европските правила за процена на влијанието врз животната средина. Станува збор за рамката воспоставена со Директивата 2011/92/ЕУ и изменета со Директивата 2014/52/ЕУ. Таа предвидува процена на можните значителни ефекти на проектите врз животната средина, разгледување на ризиците за здравјето, загадувањето, отпадот, природните ресурси и кумулативните ефекти, како и учество на надлежните институции и јавноста.
Токму тука се судираат двете толкувања. Министерството го аргументира процесот со потребата од европско усогласување, додека „Еко-свест“ смета дека парцијалното менување на законот може да создаде правни празнини и дека дел од предложените решенија не произлегуваат од целите на европската директива. Организацијата укажува и на можноста од неусогласеност со новиот закон за природата, кој се подготвува паралелно.
Важна нијанса е дека европската директива поставува минимални барања, а не забранува државите да применуваат построги мерки за заштита. Во самиот европски текст е наведено дека земјите можат да воспостават построги заштитни решенија. Оттаму фактот дека одредена национална забрана што не е изречно пропишана во директивата не значи самс по себе дека мора да биде укината.
Не е спорно само што се брише, туку и како ќе се контролира
Еколошките организации реагираат и на промени поврзани со јавните расправи и достапноста на документацијата. Според нивните забелешки, се отстранува обврската кон записниците од јавните расправи да се приложуваат стенографски белешки и аудио или видеозаписи, а се менуваат и делови од институционалното постапување во областа на индустриската безбедност.
Таквите детали можат да изгледаат процедурално, но кај животната средина процедурата е дел од заштитата. Јавниот увид, достапната документација, јасната одговорност и можноста одлуките подоцна да се проверуваат се исто толку важни колку и самите гранични вредности на емисиите.
На Panoptikum веќе пишувавме дека загадениот воздух има директни последици врз здравјето и дека еколошката политика не може да се сведе само на мерење кога проблемот веќе станал видлив. И пошироките европски податоци покажуваат дека Македонија и натаму се соочува со сериозен товар од загадувањето, тема што ја обработивме и во текстот за тоа зошто Македонија останува во ризичната зона на загадениот воздух.
Првото прашање е што точно ќе остане во законот
До денеска вечер, на 7. октомври измените се во собраниска постапка и се разгледуваат во прво читање; медиумските информации покажуваат дека претходно добиле поддршка во Комисијата за европски прашања и Законодавно-правната комисија. Тоа значи дека расправата не треба да се третира како завршена законска состојба.
Најважното во продолжението на постапката ќе биде дали предлагачот ќе покаже со конкретни одредби што ги заменува механизмите што се бришат, како ќе се третираат контаминираните подрачја и зошто е потребно менување на ограничувањето за реконструкција на тешката индустрија во близина на населени места. Европското усогласување има смисла само ако води кон појасна, спроведлива и најмалку еднакво силна заштита. Кај воздухот, почвата и здравјето, правната празнина не останува само на хартија.
