Копенхашките критериуми се една од оние европски формули што на прв поглед звучат технички, речиси административно, но во себе ја носат суштината на прашањето: што навистина значи една држава да биде подготвена за Европската унија?

Тие се огледало во кое кандидатките треба да ја видат сопствената држава без дипломатска шминка: дали институциите се стабилни, дали правото важи еднакво, дали економијата може да издржи конкуренција, дали општеството ги штити правата на човекот, дали политиката може да живее со ограничувања, процедури и одговорност.

Затоа Копенхашките критериуми не се само европски праг. Тие се цивилизациски праг.

Кога Европа го постави прашањето: кој може да стане дел од Унијата?

Критериумите го добиле името според Европскиот совет во Копенхаген, одржан на 21. и 22. јуни 1993. година. Тогаш, по падот на Берлинскиот ѕид и распадот на стариот источен блок, Европската заедница морала да одговори на историска дилема: како да се отвори кон земјите од Централна и Источна Европа, а притоа да не се претвори во лабава геополитичка зона без заеднички стандарди?

Одговорот бил формулиран како условеност. Секоја европска држава што сака членство може да се приближи до Унијата, но приемот не е награда за географија, ниту дипломатска утеха, туку резултат на исполнети политички, економски и правни обврски. Европскиот парламент во својот преглед на заклучоците од Копенхаген посочува дека пристапувањето треба да се случи кога државата ќе биде способна да ги преземе обврските од членството и да ги исполни политичките и економските услови.

Во таа смисла, Копенхашките критериуми ја изразуваат двојната природа на Европската унија: таа е и политичка заедница на вредности и економски простор на правила. Не е доволно да се сака Европа. Треба да се биде способен да се функционира во нејзиниот правен, институционален и економски поредок.

Политичкиот критериум – државата како систем на одговорност

Првиот и најчесто најболниот дел од Копенхашките критериуми е политичкиот. Тој бара стабилни институции што гарантираат демократија, владеење на правото, човекови права и почитување и заштита на малцинствата. Во речникот на ЕУ тоа звучи јасно и уредно; во реалниот живот на државите кандидатки тоа значи судство што не чека телефонски повик, администрација што не служи на партија, избори што не се само ритуал, медиуми што не се декор на моќта и граѓани што не зависат од милоста на системот.

EUR-Lex ги сумира пристапните критериуми како услови што произлегуваат од член 49 од Договорот за Европската унија и од темелните вредности утврдени во член 2, односно демократија, владеење на правото, човекови права и почитување на малцинствата.

Токму тука европската приказна станува најнеудобна за многу општества. Зашто политичкиот критериум не се исполнува со декларации, со европски знамиња на прес-конференции или со преведени стратегии. Тој се исполнува кога граѓанинот ќе почувствува дека институцијата е посилна од партискиот интерес, дека законот е посилен од блискоста со власта, дека судската постапка не е простор за трговија, а јавната функција не е приватна сопственост.

Во тој поглед, Копенхашкиот политички критериум е најдлабокиот тест на една држава: дали таа може да се ограничи самата себеси.

Економскиот критериум – пазарот како дисциплина, не како парола

Вториот критериум бара функционална пазарна економија и способност да се издржи конкурентскиот притисок во рамките на Унијата. Овој услов често се разбира површно, како барање за приватизација, либерализација или привлекување инвестиции. Суштината е подлабока.

Функционална пазарна економија не значи само постоење фирми, банки, берза, даноци и трговија. Таа значи предвидливост, правна сигурност, фер конкуренција, независни регулатори, дисциплинирани јавни финансии, разумно управување со јавните претпријатија и економска средина во која успехот не зависи пресудно од политичка врска.

Членството во ЕУ не е влез во заштитен клуб, туку во еден од најконкурентните економски простори во светот. Таму малите економии добиваат пристап до пазар, фондови, стандарди и можности, но истовремено се изложуваат на силна конкуренција, строги правила и постојан притисок за ефикасност.

Затоа економскиот критериум не е само прашање на БДП, туку прашање на зрелост на системот. Држава што живее од клиентелизам, субвенциски популизам, монополи и политички договорени тендери може формално да има пазар, но нема функционална пазарна култура.

Правниот критериум – прифаќање на европското законодавство како секојдневна обврска

Третиот столб е способноста на државата да ги преземе обврските од членството, вклучувајќи го и прифаќањето на правото на Европската унија – acquis communautaire. Тоа не е само техничко усогласување на закони. Тоа е длабока промена во начинот на кој државата управува, контролира, регулира, казнува, штити и планира.

Во практиката, ова значи дека земјата кандидатка треба да го усогласи својот правен систем со огромен корпус европски правила: од животна средина, конкуренција и јавни набавки, до безбедност на храна, земјоделство, транспорт, енергетика, дигитални политики, судство, фундаментални права и надворешна политика. Според официјалниот речник на EUR-Lex, осве политичките и економските услови, кандидатката мора да биде способна да ги преземе обврските од членството, што ја вклучува и способноста ефикасно да го спроведува правото на ЕУ.

Ова е местото каде што многу држави откриваат дека европеизацијата не е реторика, туку администрација, капацитет, професионалност и континуитет. Закон може да се донесе за една ноќ. Институционална култура не може.

Апсорпцискиот капацитет – заборавениот услов на самата Унија

Во Копенхашката рамка има уште една важна димензија која често се потценува: способноста на самата Европска унија да прими нови членки. Тоа е таканаречениот апсорпциски капацитет. Со други зборови, проширувањето не зависи само од реформите на кандидатките, туку и од подготвеноста на Унијата да функционира со повеќе членки, повеќе интереси, повеќе вета, повеќе буџетски барања и посложено носење одлуки.

Ова е особено важно денес, кога проширувањето повторно добива геополитичка тежина. Војната во Украина, нестабилноста на европската периферија, конкуренцијата со други глобални сили и долгото чекање на Западен Балкан ја вратија темата на проширувањето во центарот на европската политика. Токму затоа Копенхашките критериуми се поважни, а не помалку важни. Кога геополитиката брза, критериумите треба да спречат Европа да стане импровизација.

Критериуми или политичка селекција?

Најголемата слабост на Копенхашките критериуми не е во нивната формулација, туку во нивната примена. На хартија тие важат еднакво за сите. Во реалноста, процесот на проширување секогаш бил и политички. Некои држави напредувале побрзо поради историски момент, други чекале подолго поради билатерални спорови, замор од проширување, внатрешни блокади во ЕУ или поради недоверба кон нивните реформи.

Тука се раѓа најголемата фрустрација на земјите кандидатки: ако критериумите се јасни, зошто патот не е секогаш предвидлив? Одговорот е непријатен, но реален. Европската унија е правен поредок, но и политичка заедница на држави. А државите членки носат свои стравови, интереси, предрасуди, изборни калкулации и историски спорови.

Сепак, ова не ја поништува вредноста на критериумите. Напротив, токму затоа тие се потребни. Без нив, проширувањето би било чиста дипломатија. Со нив, барем постои мерка, јазик и рамка според која може да се оценува напредокот, да се бара отчетност и да се разобличува политичката произволност.

Копенхашките критериуми како домашна задача, а не како европска казна

Најпогрешното разбирање на Копенхашките критериуми е дека тие се наметнати од Брисел како надворешна казна. Во суштина, тоа се стандарди што секое општество би требало да ги посакува и без членство во ЕУ. Демократски институции, независно судство, заштитени права, функционален пазар, борба против корупција, професионална администрација и правна сигурност не се европски каприц. Тие се услов за достоинствена држава.

Затоа вистинското прашање не е дали една земја ги исполнува критериумите за да ја задоволи Европската комисија. Прашањето е дали ги исполнува за сопствените граѓани.

Копенхашките критериуми се корисни токму кога се читаат на тој начин: не како билет за туѓ воз, туку како внатрешен план за држава што сака да стане послободна, поправедна, поефикасна и поотпорна. Европската унија може да го отвори или затвори преговарачкиот процес, може да забрза или да забави, може да биде праведна или недоследна. Но ниедна Унија не може наместо една држава да изгради судство, институции, доверба и јавен морал.

Европа почнува таму каде што престанува изговорот

Копенхашките критериуми се повеќе од услови за прием. Тие се политичка педагогија на модерната држава. Го поставуваат прашањето дали власта може да биде контролирана, дали правото може да биде посилно од моќта, дали економијата може да биде фер, дали граѓанинот може да биде заштитен, дали институцијата може да преживее промена на партија.

Во нив има и идеализам и прагматизам. И вредности и интерес. И право и политика. Но токму затоа тие остануваат важни. Зашто приемот во Европската унија не е само геополитичка преселба од една чекална во друга сала. Тој е тест дали едно општество е подготвено да ја замени културата на импровизација со култура на правила.

А Европа, во најдобрата смисла на зборот, почнува каде што престанува изговорот.