Кога интересот ќе стане мера за сè
Користољубието не почнува секогаш со голема алчност. Почнува многу потивко: со навика човекот да прашува што добива пред да праша што е исправно. Почнува со ситно пресметување, со насмевка што не е сосема искрена, со пријателство што трае додека има корист, со добрина што однапред ја знае својата цена.
Во својата наједноставна форма користољубието е подредување на односите, вредностите и постапките на личната добивка. Не мора таа добивка секогаш да биде пари. Понекогаш е статус, услуга, влијание, внимание, моќ, позиција, пофалба или чувство дека некој друг ни должи нешто. Човекот може да биде користољубив и кога изгледа дарежлив, ако во себе води невидлива сметка.
Тоа е неговата најопасна страна: користољубието често знае да се маскира како практичност, мудрост, „снаоѓање“, па дури и како добрина.
Користољубивиот човек не гледа луѓе, туку можности
Во очите на користољубивиот човек другиот е ретко целосна личност. Тој е контакт, врска, средство, скала, врата, ресурс. Неговата вредност не се мери според карактерот, болката, достоинството или човечката блискост, туку според тоа колку може да биде употреблив.
Токму затоа користољубието е спротивно на вистинската човечност. Тоа не мора веднаш да уништи некого, но постепено го суши односот меѓу луѓето. Го претвора пријателството во договор, љубовта во сметка, довербата во инвестиција, а почитта во тактика. Таму каде што владее користољубието, човекот веќе не се среќава со човек, туку со интерес.
И тука започнува моралната пустош. Не затоа што човек не смее да има потреби, амбиции или лични цели. Напротив, секој човек живее и преку своите потреби. Проблемот почнува кога потребата станува единствен критериум, кога личниот интерес ја проголтува совеста.
Општество во кое „снаодливоста“ ја победува чесноста
Користољубието не е само лична слабост. Тоа лесно станува општествена навика. Кога една средина долго време ги наградува оние што знаат да се приближат до моќта, да се преправаат, да премолчат, да се продадат навреме и да ја сменат страната кога ќе им затреба, тогаш користољубието престанува да изгледа како порок. Почнува да изгледа како „реалност“.
Тогаш чесниот човек се прогласува за наивен. Верниот за глупав. Доследниот за тврдоглав. Оној што не сака да се продаде – за човек што „не знае како оди светот“. Во таков амбиент најмногу страдаат вредностите што не носат брза добивка: достоинството, лојалноста, пријателството, благодарноста, јавниот интерес, вистината.
Користољубието има чудна способност да го корумпира јазикот. Предавството станува „стратегија“. Ласкањето станува „дипломатија“. Полтронството станува „прагматичност“. Непринципиелноста станува „флексибилност“. Така порокот не исчезнува – само добива поубаво име.
Алчноста не е секогаш бучна
Често мислиме дека користољубивиот човек е груб, нападен и очигледен. Понекогаш е токму таков. Но почесто е љубезен, пресметан и трпелив. Тој знае кога да молчи, кому да му се јави, кого да го пофали, кого да го заборави. Неговата етика е етика на моментот: она што денес му носи корист е добро; она што утре ќе му пречи, ќе биде отфрлено без многу грижа на совест.
Затоа користољубието не е само желба за повеќе. Тоа е неспособност да се види мера. Човекот што е заробен во користа никогаш не е навистина сит. И кога добива, се плаши дека не добил доволно. И кога има, гледа кој има повеќе. И кога успева, веднаш бара од кого уште може да извлече нешто.
Таквиот човек може да натрупа многу, а сепак да остане внатрешно сиромашен. Зашто користољубието не ја храни душата; тоа само ја учи постојано да бара нов плен.
Цената на користа без совест
Најголемата заблуда на користољубието е верувањето дека сè може да се добие без вистинска загуба. Но загубата постои, само не се гледа веднаш. Прво се губи срамот. Потоа мерката. Потоа способноста за искрена благодарност. На крај, човекот ја губи довербата на другите, а често и довербата во самиот себе.
Кога некој предолго живее од корист, почнува да се сомнева и во секоја туѓа добрина. Бидејќи самиот дава само кога очекува нешто, тешко му е да поверува дека некој друг може да даде без скриена сметка. Така користољубието не го расипува само односот кон другите, туку и погледот кон светот. Сè станува сомнително. Сè станува пазар.
А животот, сепак, не може да се сведе на пазар. Некои нешта вредат токму затоа што не се продаваат: достоинството на човекот, верноста кон дадениот збор, способноста да се помогне без сведоци, мирот што доаѓа кога знаеме дека не сме го изневериле она што е исправно.
Човекот се познава по тоа што не го продава
Секој човек има интереси. Тоа е природно. Но карактерот се познава по границата што човекот не ја преминува заради интерес. По она што не го продава, иако може. По луѓето што не ги искористува, иако има прилика. По вистината што не ја премолчува, иако молкот би му донел удобност.
Користољубието е сиромашна филозофија на животот, затоа што го учи човекот да добива работи, а да губи себе. Во почетокот изгледа како предност. На крајот останува како празнина.
Човекот што сè пресметува можеби ќе помине подобро во некоја мала игра на моќ, но ретко ќе биде човек на кого навистина му се верува. А довербата, еднаш потрошена, не се враќа лесно. Таа не се купува, не се изнудува и не се глуми долго. Таа се гради со нешто што користољубието никогаш не го разбира до крај: со доследност без публика и со добрина без сметка.
