Радиото како мислечки медиум: критичко-есеистички осврт кон студијата „Аспекти на модерното радио – Радио на современа модерност“

Научната студија „Аспекти на модерното радио – Радио на современа модерност“ на Љупчо Димитровски е амбициозен, теориски разгранет и авторски силно профилиран текст за радиото не само како медиум, туку како културна, естетска, комуникациска и општествена институција. Нејзината основна теза е јасна: радиото не е надминат медиум, ниту технолошки остаток од преддигиталната епоха, туку жив, динамичен, интимен и интелектуално продуктивен простор во кој современиот човек може да се информира, образува, забавува, активира и самопрепознава. Авторот уште на почетокот го дефинира радиото на современата модерност како радио што ја гради и богати личноста, ја негува индивидуалноста, ја забавува и едуцира, и го проширува знаењето и „универзалноста на животот“ .

Ова не е студија што се задоволува со опис на радиото како технички медиум. Напротив, таа настојува да изгради цела филозофија на радиото. Радиото е сфатено како „постојан придружник, пријател и соговорник“ на современиот човек, а не како обичен канал за пренос на звук. Тука се наоѓа и најсилната страна на текстот: авторот ја брани радиофонијата од редукцијата на формат, фреквенција, музички избор или рекламна површина. За него радиото е жив организам на звукот, говорот, молкот, ритамот, контактот, професионалната етика и културната одговорност.

Студијата се темели врз поимот „современа модерност“, преземен и промислен во дијалог со Ханс Роберт Јаус, Ренато Поџоли и Ролан Барт. Овој поим е особено важен затоа што авторот не го сведува модерното на новото, ниту современото на моменталното. Современото во текстот е континуитет: сегашност што го носи минатото, но и го отвора идното. Модерното, пак, не е пукање со традицијата, туку нејзино динамичко превреднување. Во таа смисла, радиото на современата модерност не треба да биде „модно“, туку вредносно ново; не само технолошки ажурирано, туку културно, естетски и општествено релевантно.

Оваа разлика е клучна. Денешниот медиумски простор често ја меша модерноста со брзината, присутноста со видливоста, популарноста со вредноста. Авторот токму тука интервенира критички: современо радио не е она што само реагира брзо, туку она што умее да регистрира, толкува, вреднува и антиципира. Евергрин Гром Радио, како централен практичен пример во студијата, е дефинирано како радио што ја одразува динамиката на времето, но и го открива оној дел од него што „зачекорил“ во утрешниот ден; радио со сопствен идентитет, радио-дизајн, вокални личности, програмска актуелност и веродостојност .

Во тоа се препознава една силна авторска позиција: радиото не треба да трча по времето, туку да го осмислува времето. Тоа не треба да биде акустична сенка на дневните настани, туку нивен толкувач. Не треба да биде музички разглас, туку култивиран медиумски простор. Не треба да биде само комерцијален производ, туку јавен, културен и интелектуален чин.

Особено значајна е критиката на песимистичките ставови за „поразот“ на радиото од телевизијата и Интернетот. Авторот тврди дека прифаќањето на радиото како радио на современата модерност ги негира тезите за неговата бесперспективност и ја афирмира неговата супремација во однос на други медиуми . Оваа теза е смела, можеби и намерно полемичка. Денес, кога аудио-платформите, подкастите, стримингот, гласовните асистенти и мобилното слушање повторно ја потврдуваат моќта на аудитивното искуство, таа теза звучи далекувидо. Сепак, критички треба да се забележи дека супремацијата на радиото не може да се брани само онтолошки, со неговата природа како звучен медиум. Таа мора да се докажува и институционално, технолошки, економски и пазарно. Тука студијата е најубедлива кога зборува за програмската стратегија, но понекогаш е премногу уверена во внатрешната сила на радиото, како таа сама по себе да е доволна за медиумски опстанок.

Еден од најубаво разработените делови е концептот „радио на случување“. Авторот инсистира дека радиото не е медиум што само се случува, туку медиум на случувањето. Тоа е „најживиот“ медиум затоа што ја следи динамиката на настаните, но и затоа што го вклучува слушателот во внатрешен дијалог. Тука радиото е сфатено како медиум на будноста. Не само како преносник на информација, туку како активатор на критички однос. Во студијата се нагласува дека брзината станува сè помалку релевантна, а сè поважно е навременото информирање, поврзано со „моето време“ на слушателот .

Ова е мошне современа идеја. Во доба на хипербрзина, кога сите медиуми се натпреваруваат кој прв ќе објави, авторот всушност го брани квалитетот на времето на информацијата. Навременоста не е исто што и првенството. Да се биде прв не значи да се биде точен, корисен, значаен или човечки релевантен. Радиото, според оваа логика, треба да биде медиум што ја почитува внатрешната временитост на слушателот. Тоа не само што јавува што се случило, туку помага да се разбере што значи тоа што се случило.

Токму затоа студијата со право го развива поимот активистичко радио. Активизмот не е сфатен тесно, како политичка мобилизација, туку како медиумска состојба на учество. Радиото треба да учествува во настанот, да го следи, да го отвора, да го проблематизира, да го поврзува со слушателот. Во студијата се вели дека активизмот претпоставува учество во настанот и негова антиципација, а најконкретно се реализира преку репортерство, мобилност и јазик што може да го „пренесе случувањето“ на слушателот .

Оваа теза ја враќа професионалната тежина на радио-новинарството. Во време кога голем дел од радијата се сведоа на музички поток, рекламен блок и кратка сервисна информација, студијата бара радио што мисли, прашува, посредува, истражува и создава јавен простор. Тоа е радио со новинарска совест. Радио што не е задоволно со „општествена хроника“, туку бара аналитичко новинарство, полемика, спротивставени ставови и компетентен медијатор.

Во овој дел критички може да се забележи дека текстот е мошне строг кон македонската радиска практика, понекогаш со генерализирачки тон. Но таа строгост не е произволна. Таа произлегува од високо поставен критериум. Авторот не ја критикува практиката затоа што не одговара на нечиј вкус, туку затоа што не ја исполнува суштинската функција на медиумот: да гради критичка јавност и активен слушател.

Втората голема оска на студијата е слушателот. Авторот одбива да зборува за публиката како безлична маса. Тој инсистира на индивидуалноста на слушањето. Радиото, според него, најсилно дејствува кога му се обраќа на човекот како личност, а не како статистичка единица. Тука текстот е особено богат: се разгледуваат целни групи, структура на однесување, придружна функција, активизам, пасивно слушање, комуникативност и програмска темпоралност. Евергрин Гром Радио е поставено врз редоследот: едукација, забава, информација, комуникација, како стожерни елементи на неговото препознавање.

Ова е еден од најважните придонеси на студијата: таа покажува дека програмската шема не е технички распоред, туку антрополошка мапа на денот. Радиото треба да го разбира ритамот на човекот: работното време, слободното време, творечкото време, заморот, потребата за релаксација, потребата за мисла, потребата за контакт. Програмската темпоралност на Евергрин Гром Радио затоа не е само часовник, туку концепт на живеење.

Сепак, тука се отвора и една критичка дилема: колку ваквиот модел може да биде применлив во фрагментираниот дигитален денешен контекст? Студијата е создадена од искуство на класичен радиодифузен простор, со дневна и неделна програмска шема. Денес слушателот често не е врзан за фиксна фреквенција и термин, туку за on-demand содржина, подкаст, исечок, стрим, алгоритамска препорака. Но токму затоа студијата останува вредна: таа нуди принципи, не само распоред. Ако „програмска темпоралност“ денес не значи задолжително 09:00-17:00, таа сепак значи внимателно осмислување на времето на рецепцијата. И во дигиталниот аудио-свет останува прашањето: кога, зошто, како и со каква концентрација слушателот слуша?

Мошне силен е и делот за вокалната личност. Радиото, според авторот, не може да биде безлично. Тоа мора да создава гласови што имаат авторитет, стил, боја, тон, препознатливост. Ова е суштинска радиофонска категорија. Телевизијата може да се потпре на ликот, печатот на графичката структура, интернетот на интерфејсот; радиото живее од гласот. Но не од кој било глас, туку од глас што носи доверба, култура, убедливост, ритам и мисла. Тука студијата е најблиску до естетика на радиото: звукот не е обвивка на содржината, туку дел од нејзината вистина.

Односот меѓу елитното и масовното е уште една важна точка. Авторот не го прифаќа елитизмот како социјална исклучивост, туку како професионален, културен и вредносен врв. „Елитно радио“ не значи радио за „повисоки кругови“, туку радио што ја почитува интелигенцијата на секој слушател. Тоа е мошне значајна демократска позиција. Наместо да му се додворува на „малиот човек“ со кич, просечност и вулгаризација, радиото треба да ја признае неговата големина како личност. Тоа е една од најхуманите идеи во студијата.

Од ова произлегува и ставот за јавниот интерес. Радиодифузијата не е само пазар, затоа што користи јавно добро и затоа што создава јавна свест. Авторот ги поврзува јавноста, јавното мислење, одговорноста, влијанието, моќта и манипулацијата. Во таа смисла, радиото на современата модерност мора да биде професионално, вистинито, навремено, отворено за различни мислења, посветено на јазикот, културата, националниот идентитет, толеранцијата и достоинството на личноста. Оваа позиција е особено важна затоа што го спротивставува радиото како јавна вредност на радиото како чист комерцијален механизам.

Најголемата вредност на студијата е нејзината синтетичност. Таа ги поврзува естетиката, комуникологијата, социологијата, психологијата, новинарската етика, програмското планирање, маркетингот и личното медиумско искуство. Тоа ја прави богата, но и понекогаш тешка. Текстот бара концентриран читател. Неговата реченица е густа, теориски натоварена, често со повеќе поимни слоеви во една мисловна целина. Како научна студија, тоа ѝ дава сериозност; како текст за поширока медиумска јавност, понекогаш може да ја намали проодноста. Би било корисно во идно издание некои делови да се структурираат со појасни меѓузаклучоци, табели или синтетички тези по поглавја.

Но токму во таа густина се чувствува и авторската страст. Ова не е неутрална, кабинетска студија. Таа е напишана од човек што радиото го мисли, но и го живеел. Примерот на Евергрин Гром Радио не е само илустрација, туку доказна лабораторија. Авторот не зборува само што треба да биде радиото, туку покажува како се обидел да го реализира тоа: преку програмска шема, контактност, едукација, вокална личност, радио-дизајн, активен слушател, „жива радио-енциклопедија“ и медиумска авторска индивидуалност.

Критички гледано, студијата на моменти ја идеализира можноста на радиото да биде супериорен медиум. Телевизијата, интернетот и дигиталните платформи не се само конкуренти што треба да се надминат со радиска автентичност, туку средини што ја менуваат самата перцепција на звукот, вниманието и јавноста. Но оваа забелешка не ја намалува вредноста на текстот. Напротив, го отвора неговото продолжение: како концептот „радио на современа модерност“ би изгледал во ерата на подкастот, стримингот, YouTube, TikTok, Spotify, AI-гласови и персонализирани медиумски фидови? Веројатно одговорот би бил: истата суштина, нова инфраструктура. Гласот, довербата, ритамот, мислата, контактот и јавниот интерес остануваат темелни. Се менува само просторот на нивното остварување.

Затоа оваа студија има и документарна и актуелна вредност. Документарна, затоа што сведочи за една сериозна авторска борба за поинакво радио во македонскиот медиумски простор. Актуелна, затоа што нејзините прашања не се затворени: што е радио што се слуша? Што е глас на кој му се верува? Што е активен слушател? Што е јавен интерес во медиумска средина под притисок на пазарот? Што е модерност ако не е само нова технологија?

На крајот, студијата може да се прочита како одбрана на радиото, но уште повеќе како одбрана на слушателот. Таа не го брани медиумот заради медиумот, туку заради човекот што слуша. Човекот што има потреба од придружник, но не од ласкав шум. Од информација, но не од манипулација. Од забава, но не од обезличување. Од контакт, но не од празна интеракција. Од модерност, но не од мода. Од јавност, но не од маса.

Во тоа е нејзината најсилна критичко-есеистичка порака: радиото е модерно само кога го прави човекот побуден, посвесен, покултивиран и послободен.