Денес ни изгледа сосема природно да затвориме врата и да очекуваме никој да не влезе без да праша. Да разговараме со некого и да не сакаме трета личност да слуша. Да имаме фотографии што не ги гледа никој друг, пораки што не се читаат без наша дозвола и делови од животот што едноставно не се за јавност.
Толку сме навикнати на ова чувство што приватноста ја доживуваме речиси како нешто што отсекогаш му припаѓало на човекот.
Не е баш така.
Луѓето отсекогаш имале тајни, интимност и потреба понекогаш да останат сами. Но приватноста како општествено очекување, а особено како право што државата треба да го штити, е многу понова идеја. Таа не се родила во еден ден и не може да се врзе за една година. Се развивала постепено, како што се менувале домот, семејството, печатот, фотографијата, државата и, на крајот, технологијата.
Најинтересно е што секоја нова технологија ја поместувала истата граница. Прво било прашањето кој може да влезе во твојот дом. Потоа кој може да го отвори твоето писмо. Потоа кој може да те фотографира и да ја објави фотографијата. Денес прашањето е кој може да знае каде си, што бараш, што купуваш, со кого разговараш, колку долго гледаш во еден екран и што веројатно ќе направиш утре.
Вратата сè уште можеме да ја заклучиме.
Дигиталниот профил е малку потежок.
Приватноста прво била простор, а не правна формула
Во голем дел од човечката историја секојдневниот живот бил многу помалку приватен од денешниот. Во домовите често живееле повеќе членови на семејството во заеднички простории, работата и домашниот живот не биле јасно одвоени, а личната соба била привилегија што многумина едноставно ја немале.
Тоа не значи дека човекот од минатото немал чувство за интимност. Имал. Но практичната можност да останеш сам зависела од богатството, архитектурата, семејната структура и местото во општеството.
Како што домовите во Европа постепено почнале повеќе да се делат на посебни соби, се менувала и идејата за личен простор. Спалната соба, кабинетот, приватното писмо, заклучената фиока – сите тие ситници полека создавале нешто што денес го земаме здраво за готово: дел од животот до кој другите немаат автоматски пристап.
Во таа смисла, затворената врата била еден од првите едноставни симболи на приватноста.
Но вратата штити само од оној што сака физички да влезе.
Кон крајот на 19 век се појавил друг проблем: некој можел да влезе во вашиот живот без воопшто да ја отвори.
Фотографијата и весниците создадоа нов вид непоканет гостин
Во 1890 година американските правници Samuel Warren и Louis Brandeis објавиле текст во Harvard Law Review што подоцна ќе стане едно од највлијателните правни размислувања за приватноста. Насловот бил едноставен: The Right to Privacy.
Причината за нивната загриженост звучи изненадувачки современо. Фотографијата станувала побрза и полесна, а весниците сè повеќе навлегувале во приватниот живот на луѓето. Новата технологија овозможила интимен момент да стане јавен без човекот да има вистинска контрола над тоа.
Warren и Brandeis пишувале дека општествените и технолошките промени бараат правото постојано повторно да ја определува границата на личната заштита. Од нивниот текст ќе остане една формулација што ја надживеала ерата на весниците: правото човекот да биде оставен на мир.
Оригиналниот текст од 1890 година денес звучи речиси пророчки. Авторите биле загрижени од фотографијата и печатот. Ние би можеле само да ги замениме тие зборови со смартфон и социјална мрежа, а суштинското прашање би останало исто.
Колку од нашиот живот им припаѓа на другите само затоа што технологијата им овозможува да стигнат до него?
Приватноста долго време не била универзално право
Важно е да не ја романтизираме историјата. Тоа што правници почнале да зборуваат за право на приватност не значи дека тоа веднаш станало право за сите.
Правните системи различно ја развивале оваа заштита, а државите имале многу различни односи кон писмата, домовите, полицискиот надзор и личните информации.
Големата промена доаѓа по Втората светска војна, кога идејата за човекови права добива меѓународна рамка.
Во 1948 година Универзалната декларација за човекови права во член 12 јасно утврдува дека никој не треба произволно да биде изложен на мешање во приватноста, семејството, домот или преписката и дека секој има право на законска заштита од такво мешање. Со ова приватноста веќе не е само интересна правна идеја, туку дел од меѓународниот јазик на човековите права.
Две години подоцна, Европската конвенција за човекови права во член 8 ќе го утврди правото на почитување на приватниот и семејниот живот, домот и преписката. Денес Европскиот суд за човекови права го толкува овој поим многу пошироко – приватноста ги опфаќа личниот идентитет, телесниот и психичкиот интегритет, личните информации и делови од животот што човек разумно очекува да не бидат изложени на несакано внимание.
Со тоа приватноста почнува да се оддалечува од едноставната слика на човек зад затворена врата.
Таа станува право да имаш простор во кој државата, медиумот, компанијата или друг човек не можат неограничено да навлегуваат.
Потоа компјутерите го сменија проблемот
Сè додека податоците биле на хартија, нивното собирање имало природно ограничување. Некој морал да го пополни формуларот, друг да го стави во архива, трет да ја пронајде папката. Поврзувањето на податоци од десет различни институции било можно, но било бавно, скапо и практично.
Компјутерот ја менува таа математика.
Одеднаш огромен број податоци можат лесно да се копираат, пребаруваат и поврзуваат. Името, адресата, здравствената состојба, приходот, даночните податоци, образованието и административната историја веќе не мора да стојат во одделни шкафови.
Тогаш приватноста добива уште една димензија: заштита на личните податоци.
Во 1981 година Советот на Европа ја отвора за потпишување Конвенцијата 108 – првиот правно обврзувачки меѓународен инструмент посветен на заштитата на луѓето при автоматска обработка на лични податоци.
Тоа е важен момент. Човекот повеќе не мора да биде физички следен за неговата приватност да биде загрозена. Доволно е некој да создаде доволно добра база на податоци за него.
Смартфонот ја премести приватноста во џебот
Денес ситуацијата е уште поинтересна затоа што огромен дел од тие податоци не ги собира само државата.
Ги оставаме и самите.
Телефонот знае каде сме. Пребарувачот знае што сме прашувале. Онлајн продавницата знае што сме купувале. Социјалната мрежа знае со кого разговараме, што ни се допаѓа и колку долго сме се задржале на една содржина. Апликацијата за фитнес може да знае колку сме спиеле и колку чекори сме направиле.
Ниедна од овие информации сама по себе не мора да открива нешто спектакуларно.
Моќта се појавува кога ќе се спојат.
Од локацијата, пребарувањата, купувањата, контактите и навиките може да се создаде прилично добра слика за човек што никогаш лично не сме го запознале.
Токму тоа е дигиталниот профил.
Тоа не е фотографијата што сме ја ставиле на профилот. Тоа е статистичка верзија на нас – составена од стотици мали сигнали што ги оставаме зад себе.
Најголемата промена е што често сами ја отвораме вратата
Кај класичната приватност границата била јасна. Некој без дозвола влегува во домот, отвора писмо или прислушува телефонски разговор. Знаеме кој ја преминал границата.
Во дигиталниот свет работата е многу понејасна.
Апликацијата бара дозвола. Ние притискаме „прифати“.
Потоа следува уште една дозвола. И уште една. Локација, контакти, фотографии, камера, микрофон, аналитика, персонализирани реклами.
Формално сме се согласиле.
Но колкумина навистина знаат што сè може да се извлече од сите тие податоци заедно?
Тука, според мене, се наоѓа главниот проблем на модерната приватност. Веќе не е доволно некој да праша дали сме дале согласност. Треба да прашаме дали навистина сме разбрале на што се согласуваме.
На Panoptikum, кога пишувавме за дигитализацијата на општеството и државата, токму ова беше едно од клучните прашања: колку повеќе податоци можат да се поврзат, толку поголема станува моќта на системот што располага со нив.
Приватноста повеќе не значи „имам што да кријам“
Секогаш кога ќе се отвори оваа тема, некој ќе рече: „Мене не ми пречи. Немам што да кријам.“
Звучи логично, но мислам дека го промашува прашањето.
Ние не ги затвораме завесите затоа што во дневната соба правиме нешто незаконско. Не ставаме лозинка на телефонот затоа што сме криминалци. Не сакаме непознат човек да ги чита приватните пораки не затоа што тие содржат страшни тајни, туку затоа што едноставно не се негови.
Приватноста не е право на криминалецот да скрие доказ.
Приватноста е право обичниот човек да одлучува кој дел од неговиот живот кому му е достапен.
Токму затоа Европскиот суд за човекови права приватниот живот не го сведува на затворен простор во кој човек се крие од светот. Тој го поврзува и со личната автономија, идентитетот и можноста човек сам да ги развива односите и сопствениот живот.
Може да изгубиме приватност без некој да ни ја украде
Ова е парадоксот што ми изгледа најинтересен.
Големите историски борби за приватност главно биле борби против некој што сака да навлезе во личниот простор: државата, полицијата, медиумите, соседот.
Современиот човек често доброволно го објавува токму она што претходните генерации го чувале за најблиските.
Каде е. Што јаде. Каде летува. Како изгледа домот. Каде оди детето на училиште. Со кого е во врска. Кога е болен. Што купил. Што мисли за политиката.
Тоа само по себе не е проблем. Човек има право и да ја споделува сопствената приватност.
Проблемот се појавува кога не разликуваме споделување со пријателите од оставање податоци во систем што може да ги анализира, чува, поврзува и користи за други цели.
Фотографијата што исчезнува по 24 часа може да ни создаде чувство дека моментот исчезнал. Но дигиталната приватност не зависи само од она што другите корисници можат да го видат. Зависи и од она што платформата знае. Токму ова прашање се појавува и кај современите формати за привремено споделување фотографии: дали исчезнува содржината или само нашето чувство дека таа е таму?
Затоа денес имаме право и да прашаме што знаат за нас
Современото право на приватност одамна не се сведува само на забрана некој да го отвори нашето писмо.
Европската правна рамка денес ни дава права врз личните податоци: да знаеме што се собира, да побараме пристап, исправка, а под определени услови и бришење. GDPR го воведе и принципот на минимизација – организацијата треба да собира само податоци што навистина ѝ се потребни за конкретната цел, а не сè што технички може да собере. Општата регулатива за заштита на податоците го поставува токму тој принцип во основата на обработката.
Во Македонија заштитата на личните податоци е уставно заштитено право, а Законот за заштита на личните податоци од 2020 година ја следи европската GDPR рамка. Агенцијата за заштита на личните податоци ги наведува правата на информирање, пристап, исправка, бришење, ограничување, приговор и заштита во однос на автоматизираното донесување одлуки и профилирањето.
Тоа звучи правнички, но суштината е многу едноставна: ако некој гради дигитална верзија од нас, треба да имаме барем некакво право да знаеме што има во неа.
Проблемот со дигиталниот профил е што може да знае нешто пред нас
Кога една платформа собира доволно податоци, не мора само да знае што сме направиле.
Може да се обиде да предвиди што ќе направиме.
Кои производи најверојатно ќе ги купиме. На која содржина ќе реагираме. Кога сме најактивни. Дали сме заинтересирани за кредит. Дали планираме патување. Каков тип реклама ќе нè натера да кликнеме.
Тука приватноста веќе не е само право на тајна.
Станува право на човекот да не биде целосно претворен во предвидлив профил.
Не затоа што профилирањето секогаш е злонамерно. Често е крајно практично. Благодарение на него добиваме подобри препораки, полесно пребарување и услуги приспособени на нашите потреби.
Но удобноста секогаш има цена. Прашањето е дали ја знаеме.
Некогаш ја браневме куќата, денес мора да го браниме контекстот
Во аналогниот свет една информација имала природен контекст. Лекарот знаел нешто за нашето здравје. Банката за нашите финансии. Пријателите за приватниот живот. Работодавачот за работата.
Дигиталните системи можат тие светови многу полесно да ги поврзат.
И тука се менува суштината на приватноста.
Можеби не ни пречи апликацијата да ја знае нашата локација додека бараме најблиска бензинска станица. Тоа не значи дека сакаме истата информација да се чува со години или да се комбинира со нашата историја на купување.
Не ни пречи банката да ги знае приходите кога бараме кредит. Тоа не значи дека сакаме тие информации да станат дел од рекламен профил.
Приватноста денес сè помалку значи „никој да не знае ништо за мене“. Во современото општество тоа е речиси невозможно.
Повеќе значи: информацијата да остане таму каде што сме очекувале дека ќе биде и да се користи за целта за која сме ја дале.
Од затворената врата до невидливата граница
Историјата на приватноста на некој начин е историја на границите.
Ѕидот ја одделил куќата од улицата. Вратата ја одделила собата од остатокот од домот. Пликот го заштитил писмото. Законот ја ограничил државата. Правото на приватност поставило граница пред медиумите и другите луѓе.
Дигиталната ера направи нешто многу понезгодно: ја направи границата невидлива.
Кога го користиме телефонот, не гледаме каде завршува нашата информација. Не знаеме во кој сервер се наоѓа, колку копии постојат, со кои други податоци се поврзува и кој алгоритам ја анализира.
Затоа денес приватноста бара нешто повеќе од затворена врата.
Бара правила.
Бара технологија дизајнирана со ограничувања.
И бара човек што барем повремено ќе праша што се случува откако ќе притисне „прифати“.
Можеби приватноста никогаш не била поважна токму затоа што ни изгледа помалку важна
Не мислам дека решението е да ги фрлиме телефоните, да ги затвориме профилите и да живееме како технологијата да не постои. Тоа би било исто толку бесмислено колку во 1890 година некој да побара да се забрани фотографијата затоа што може да ја наруши приватноста.
Технологијата носи огромна корист. Прашањето е дали со секоја нова погодност автоматски треба да подариме уште еден дел од личниот простор.
Пред сто и триесет години Warren и Brandeis се обидувале да го заштитат човекот од фотографот и весникот што премногу се приближиле до неговиот приватен живот. Денес фотографот е во нашиот џеб. Весникот е заменет со платформа. А голем дел од податоците не се земени од нас со сила – сами сме ги оставиле.
Токму затоа современото прашање за приватноста е потешко. Веќе не е само: кој има право да влезе? Туку: кој има право да остане, да памети, да поврзува и да заклучува нешто за нас долго откако ние сме ја затвориле апликацијата? Некогаш приватноста значела човек да може да ја затвори вратата. Денес таа значи да може да ја затвори и дигиталната врата – и да знае дека навистина е затворена.
