Писмото не се појавило одеднаш, како готово чудо, туку како тивка, долга човечка потреба нешто да се задржи, да не исчезне, да не се заборави. Пред човекот да почне да пишува, тој цртал. Со слики бележел каде има лов, што се случило, што треба да се запамети. Но сликата, колку и да е моќна, секогаш остава простор за различно толкување. А таму каде што има потреба од прецизност – за стока, жито, даноци, обреди, власт, паметење – таму почнува патот кон писмото. Најраните траги на вистински системи на пишување најчесто се поврзуваат со Месопотамија, каде што од доцниот 4 милениум пр.н.е. се развива она што подоцна ќе го препознаеме како најрано документирано писмо, а токму таму Сумерците постепено го обликувале и клинестото писмо.
Од слика до знак, од знак до звук
На почетокот, знакот најчесто личел на предметот што го означува. Глава на вол можела да значи вол. Клас можел да значи жито. Но човекот не застанал тука. Со текот на времето, знаците почнале да не го претставуваат само предметот, туку и идејата за него. Уште подоцна, некои знаци почнале да се користат и за звуци. Токму во таа промена – кога цртежот повеќе не е само слика, туку станува носител на јазикот – се случува една од најголемите револуции во историјата на човештвото. Египетското писмо, на пример, не било само сликовно: тоа користело и логограмски и фонетски елементи, односно знаци за поими, но и знаци за звуци. Хиероглифите не се само украс на цивилизацијата, туку доказ дека човекот одамна сфатил дека мислата мора да добие трајна форма.
Египет и Месопотамија – две големи училници на човечката меморија
Долго се сметало, и со добра причина, дека првите големи пишани традиции се раѓаат во Египет и Месопотамија. Во Месопотамија, пишувањето најпрво било тесно врзано со практичниот живот – богатство, трговија, евиденција, распределба. Тоа не било романтика, туку нужност. И токму од таа нужност се родило нешто што подоцна ќе стане цивилизациска основа. Во Египет, пак, писмото добило и силна сакрална димензија. Хиероглифите се користеле на споменици, во храмови, на саркофази, а паралелно со нив се развивало и побрзо, порукописно пишување за секојдневна употреба, како хиерското писмо, прилагодено за мастило и папирус.
Познатата Книга на мртвите, на пример, не е книга во денешна смисла на зборот, туку збир од погребни текстови и формули што требало да му помогнат на покојникот во задгробниот пат. Нејзините верзии се составувале и преработувале низ долг период, а нејзината сила денес не е само религиска или митолошка – туку и човечка. Таа покажува дека одамна сме сакале да оставиме порака и за после сопствената смрт. Исто така, египетската книжевна традиција зад себе оставила и мудросна литература. Меѓу најпознатите текстови е поуката што денес ја знаеме како Мудроста на Птахотеп – текст што сведочи дека пишувањето не служело само за владеење и сметање, туку и за пренесување животно искуство.
Кога настанува азбуката
Една работа е да имаш многу знаци. Сосема друга е да дојдеш до идејата дека ограничен број знаци може да ги бележи звуците од кои е составен јазикот. Тоа е пресвртот што ја прави азбуката толку моќна. Најраните азбучни системи не настанале од ништо – тие се развивале врз постари традиции. Од семитските азбучни модели, преку феникиската традиција, доаѓаат низа влијанија што потоа се прелеваат во грчкиот свет. А грчката азбука, со своите преобразби, ќе стане клучна алка за подоцнежните европски писма. Развојот и ширењето на азбуките не е права линија, туку вмрежена историја на заемки, поедноставувања и прилагодувања.
Латиницата, која денес на многумина им изгледа како нешто сосема природно и блиско, има свој долг пат. Латинското писмо се развива преку етрурската и грчката традиција, а подлабоко зад нив стојат уште постари семитски азбучни корени. Тоа значи дека и во самата латиница живее едно огромно цивилизациско патување – од Истокот кон Медитеранот, од трговија и култ кон право, држава и култура.
Од свиток до книга
Кога денес велиме „книга“, обично мислиме на нешто со корици, страници и редослед што можеш да го прелистуваш. Но првите книги не изгледале така. Во Месопотамија, текстовите се врежувале на глинени плочки. Ако материјалот бил обемен, следеле повеќе плочки – некаков древен архив, понекогаш и древна книга. Египет направил чекор поблиску до подоцнежната книжна форма со папирусниот свиток, кој е многу поблизок предок на книгата отколку глинената табличка. Подоцна, со појавата на кодексот – односно збир од листови споени по едната страна – книгата почнува да личи на она што денес го знаеме. До доцната антика и раниот среден век, токму кодексот постепено го заменува свитокот, а пергаментот и велинот стануваат носители на новата форма на читање и чување знаење.
Средниот век не ја измислил книгата, но ја преобразил. Во тој период книгата станува посложен, поскапоцен и посвесно изработен предмет. Не случајно најголем дел од раните средновековни книги биле верски. Таму биле вложувани труд, време, материјал и почит. Потоа следувале правото, медицината, природните науки, летописите, книжевноста. Значи, историјата на писмото не е само историја на знаци. Таа е историја на човечката потреба да остави трага, да ја подреди стварноста, да ја зачува мислата и да ја предаде понатаму. Писмото не е само техника. Писмото е цивилизациска меморија.
Глаголицата, кирилицата и нашето место во таа приказна
Кога зборуваме за словенската писменост, не зборуваме за маргина, туку за една голема историска пресвртница. Светите Кирил и Методиј се врзуваат со создавањето на првата словенска писмена традиција, а прашањето дали токму тие ја обликувале глаголицата, кирилицата или ја поставиле основата за двете, во науката има свои нијанси. Но суштината е јасна: тие ја отворија можноста словенскиот јазик да стане јазик на богослужба, култура и писменост. Подоцна, кирилицата се развива во 9-10 век како писмен систем за словенските народи од православната традиција, а со неа се поврзуваат и учениците од охридската книжевна средина, меѓу кои често се спомнуваат Свети Климент и Свети Наум. Затоа, кога велиме дека кирилицата е длабоко поврзана со македонскиот духовен и културен простор, тоа не е патетика, туку историска тежина.
Современата македонска азбука е стандардизирана во 1945 година и има 31 буква. Таа е дел од современиот македонски јазичен стандард и е една од најјасно фонемски уредените кирилски азбуки – една буква, еден глас, колку што е можно попрецизно. Денес македонскиот јазик официјално се пишува на кирилица, а неговата азбука има сопствена јасна структура и развој. За тоа сведочат и современите јазични извори за македонската азбука, но и енциклопедиските податоци за кодификацијата на македонскиот јазик по 1945 година.
Затоа прашањето „како настанало писмото?“ не е само историско прашање. Тоа е прашање за тоа како човекот научил да не исчезне во мигот. Како научил да го претвори гласот во трага, мислата во знак, а знакот во наследство. Од глинената плочка до дигиталниот екран, суштината е иста: човекот сака да каже нешто што ќе остане.
