Во камерната музика звукот нема каде да се сокрие. Секоја фраза, секое доцнење и секој здив меѓу инструментите стигнуваат до публиката без заштита. Токму во таа музичка изложеност шпанското трио „Вибрарт“ ја доби публиката на 66. издание на „Охридско лето“ – со прецизност, темперамент и меѓусебна доверба што не се создава со ефект, туку со години заедничко музицирање.

На концертот што се одржа синоќа во црквата „Света Софија“, пијанистот Хуан Перез Флористан, виолинистот Мигел Колом Куеста и виолончелистот Фернандо Ариас Фернандез беа испратени со стоечки овации. Шпанската вечер не остана само национално обоен фестивалски термин, туку се претвори во вистинска средба меѓу европската камерна традиција, историскиот простор на Охрид и публика што знае да ја препознае музичката посветеност.

Камерна музика без дистанца

Триото „Вибрарт“ е основано во Берлин во 2015. година. Неговото име ја содржи и основната уметничка идеја на ансамблот – музиката да не биде студено покажување техника, туку жива комуникација што го придвижува слушателот. Во „Света Софија“ тоа значење се почувствува без дополнителни објаснувања.

Тројцата музичари настапија како ансамбл во кој ниту еден инструмент не бараше надмоќ. Пијаното не беше само конструкција врз која се потпираат гудачите, виолината не ја презеде улогата на постојан носител на мелодијата, а виолончелото не остана во заднината. Тие се слушаа меѓусебно, си оставаа простор и ја градеа музиката како разговор во кој секоја индивидуалност останува препознатлива.

Таквиот пристап не е случаен. Членовите на триото паралелно развиваат солистички, педагошки и оркестарски кариери, а нивното заедничко образование и уметничко созревање се поврзани со Високата школа за музика „Кралица Софија“ во Мадрид и со Берлин. Официјалната фестивалска објава за настапот на „Вибрарт“ го претставува ансамблот токму како спој на три силни кариери што во камерната музика пронашле заеднички јазик.

Репертоар што ја откри мерката на ансамблот

Програмата не се обидуваше лесно да ѝ се допадне на публиката. Во неа се сретнаа различни музички светови – големото клавирско трио на Лудвиг ван Бетовен, Клавирското трио бр. 1 во де-мол на Феликс Менделсон и ретко изведуваното Шубертово „Ноктурно“, оп. 148.

Кај Бетовен „Вибрарт“ ја покажа архитектурата на звукот: јасни линии, цврста внатрешна логика и динамика што не ја губи контролата. Менделсон донесе поинаква енергија – романтична вознемиреност, брзо движење и мелодиска широчина што бара и дисциплина и слобода. Во „Ноктурно“ од Шуберт, пак, триото се сврте кон потивок, подлабок израз, во кој паузата има речиси иста тежина како отсвирената нота.

За бис беше избрано дело од Мануел де Фаља, во година кога се одбележуваат 150 години од раѓањето на големиот шпански композитор. Тоа беше природен, а не декоративен завршеток на Шпанската вечер: потсетување дека националниот музички идентитет не мора да биде гласно нагласен за да биде присутен. Доволно е да се препознае во ритамот, бојата и карактерот на музиката.

Извештајот по концертот ја забележува силната реакција на публиката и часот и половина внимателно следење на секоја отсвирена нота. Тоа е важен детаљ: ова не беше концерт што ја освојува салата со надворешна спектакуларност, туку со концентрација.

„Света Софија“ како четврти инструмент

За музичарите од „Вибрарт“ ова беше прв настап не само на „Охридско лето“, туку и во Македонија. Тие не ја криеја воодушевеноста од Охрид и од црквата „Света Софија“, чија акустика им овозможила да го дадат најдоброто од ансамблот.

Во таа изјава нема само куртоазност кон домаќинот. „Света Софија“ навистина не е неутрална концертна сала. Каменот, куполата, историската тишина и близината на публиката го менуваат начинот на кој звукот се движи. Просторот ја наградува внимателната изведба, но ја открива и секоја непрецизност. Кога камерниот ансамбл ќе воспостави рамнотежа со таква акустика, архитектурата станува четврти учесник во музиката.

Паноптикум веќе пишуваше за тоа зошто фестивалите покрај Охридското Езеро имаат посебна магија. Концертот на „Вибрарт“ беше уште еден доказ дека таа магија не доаѓа само од пејзажот. Таа се создава кога вистинската програма ќе го најде вистинскиот простор.

Културната дипломатија доби човечки облик

Шпанската вечер ја отвори амбасадорот на Кралството Шпанија во Скопје, Рафаел Сориано Ортиз. Во неговото обраќање културата беше поставена како мост меѓу двете земји, а вечерта доби и поширока дипломатска рамка.

Годинава се одбележуваат 40 години од влегувањето на Шпанија во европското семејство и 20 години од отворањето на шпанската амбасада во Скопје. Европската комисија ја одбележува четиридецениската европска приказна на Шпанија како период на демократска, економска и општествена преобразба, додека Амбасадата на Шпанија во Скопје ја продолжува културната соработка како еден од највидливите делови на билатералните односи.

Во публика беа и претседателката и покровителка на фестивалот Гордана Силјановска-Давкова, како и шпанскиот државен секретар за Европската Унија, Фернандо Мариано Сампедро Маркос. Присуството на високи гости ѝ даде протоколарна тежина на вечерта, но не ја презеде нејзината суштина. Главниот дипломатски чин сепак го направија музичарите – без говор, преку заедничкиот јазик на европската музичка традиција.

Фестивал кој не смее да живее само од сопственото име

Шпанската вечер се одржа во рамките на фестивалска програма што и годинава носи уметници од различни земји, жанрови и генерации. Како што забележавме во текстот „Охрид повторно стана сцена на светот“, вистинската вредност на „Охридско лето“ не е во бројот на настани, туку во способноста да создава средби што не би можеле да се случат на ист начин на друго место.

Тој континуитет почнува со историскиот настап на Ана Липша-Тофовиќ во „Света Софија“ во 1961. година. Приказната за гласот што ѝ даде сцена на македонската опера останува темел на фестивалската меморија, но и обврска секое ново издание да создава сопствени уметнички мигови.

Настапот на „Вибрарт“ беше токму таков миг. Не затоа што една вечер може да ја промени историјата на фестивалот, туку затоа што покажа како изгледа сериозно осмислена културна програма: одлични музичари, репертоар со тежина, простор што го продлабочува звукот и публика што одговара со внимание, а не само со присуство.