Вештачката интелигенција се продава како нова економска магија: побрза работа, пониски трошоци, повисок раст, помалку грешки, повеќе профит. Владите ја гледаат како можен лек за исцрпените економии, технолошките гиганти како следна златна жила, а инвеститорите како оправдување за огромни вложувања во чипови, дата-центри и дигитална инфраструктура.
Токму затоа предупредувањето на нобеловецот Кристофер Писаридис звучи толку непријатно. Тој не вели дека вештачката интелигенција е безвредна. Напротив, таа ќе промени многу работни процеси. Но неговата клучна порака е постудена: AI најверојатно нема да ги врати западните економии во ерата на брз раст на продуктивноста од осумдесеттите и деведесеттите години.
Тоа е важна разлика. Едно е технологијата да помогне во одредени задачи. Сосема друго е да го раздвижи целиот економски систем.
Кога нобеловецот ја прекинува технолошката еуфорија
Кристофер Писаридис е професор на London School of Economics и добитник на Нобеловата награда за економија во 2010. година, заедно со Питер Дајмонд и Дејл Мортенсен, за анализа на пазарите со т.н. „search frictions“ – економски поим што објаснува зошто работниците и работните места не се наоѓаат автоматски, брзо и без трошок. Официјалната белешка за наградата е објавена на NobelPrize.org.
Токму затоа неговиот став за вештачката интелигенција не е обична скепса кон нова технологија. Писаридис ја чита AI не како спектакл, туку како прашање за трудот, продуктивноста, платите и реалната структура на економијата. Тој предупредува дека досега има малку знаци за силен раст на продуктивноста од употребата на AI. Според него, технологијата ќе донесе одредени подобрувања, но не мора да создаде нов економски бум споредлив со компјутерската револуција од крајот на 20. век.
Не секоја работа може да се претвори во алгоритам
Големата слабост на AI-ентузијазмот е претпоставката дека економијата е една голема канцеларија. Како сите да пишуваат извештаи, обработуваат табели, креираат презентации, анализираат податоци или автоматизираат административни задачи. Таму AI навистина може да биде моќна алатка.
Но економијата не е само екран.
Писаридис посочува дека значителен дел од работните места во САД и Велика Британија нема да бидат силно погодени од вештачката интелигенција, особено во сектори како здравствената нега и угостителството. Тоа не значи дека тие области нема да користат технологија. Значи дека човечката присутност, телесната работа, довербата, грижата, вниманието, комуникацијата и импровизацијата не се заменуваат со истата леснотија со која се автоматизира еден текстуален шаблон.
Токму овде се крши илузијата. Ако AI најмногу ја зголемува ефикасноста во ограничен број дигитални и канцелариски задачи, тогаш таа не мора автоматски да ја крене продуктивноста на целата економија. За вистински бум придобивките треба да се рашират низ сектори, занимања и фирми што немаат ист пристап до капитал, кадар, инфраструктура и организациска култура.
Со други зборови: AI може да биде револуционерна за дел од елитната економија, а речиси невидлива за голем дел од секојдневната работа.
Продуктивноста не е само по брзина
Во јавната дебата продуктивноста често се сведува на една сурова формула: повеќе output за помалку време и помалку луѓе. Но таквата формула е опасно сиромашна. Таа лесно ја претвора технологијата во изговор за намалување трошоци, а човекот во ставка што треба да се исече.
На Паноптикум веќе пишувавме дека продуктивноста не е трка со човекот, туку мера за тоа колку вреди трудот. Ако технологијата служи само за да се произведе повеќе со помалку луѓе, без поправедни плати, поквалитетна работа и посмислена организација, тогаш добиваме ефикасност без достоинство.
AI може да напише побрз извештај, да сумира документ, да предложи код, да подреди податоци, да предвиди тренд. Но не може сама да реши што е добра работа, што е правична плата, што е здраво работно време и што значи човек да не биде потрошен во името на оптимизацијата.
Затоа прашањето не е дали AI ќе нè направи побрзи. Прашањето е кому ќе му припадне добивката од таа брзина.
Економската магија секогаш има сметка
Денешната AI-индустрија не расте во празен простор. Таа бара огромни вложувања во чипови, дата-центри, енергија, таленти, инфраструктура и модели што се скапи за развој и одржување. Во таа трка учествуваат најголемите технолошки компании во светот, а дел од нивните вреднувања зависат токму од очекувањето дека AI ќе стане нова економска основа.
Тука се појавува второто прашање: дали е ова почеток на нов продуктивен циклус или нова финансиска еуфорија?
Ако инвестициите во AI се претворат во реална продуктивност, подобри услуги, нови индустрии и поквалитетен труд, тогаш оптимистите ќе имаат силен аргумент. Но ако најголемиот дел од добивката остане концентриран во неколку корпорации, ако работните места се прекројуваат без социјален договор, а економиите не добиваат вистински раст на платите и продуктивноста, тогаш AI ќе биде уште една технологија што ја зголемила моќта на системот, а не слободата на човекот.
Во таа смисла предупредувањето на Писаридис е корисно токму затоа што ја враќа дебатата на земја. Не кон паника, туку кон трезвеност.
AI како алатка, не како алиби
Најлошата употреба на вештачката интелигенција е политичка и корпоративна: да стане алиби. Алиби за неинвестирање во образование. Алиби за слаби плати. Алиби за недостиг од индустриска стратегија. Алиби за тоа што државите немаат јасен одговор на демографската криза, слабата продуктивност, иселувањето, нееднаквоста и нестабилниот пазар на труд.
Во Македонија тоа прашање е уште почувствително. Земја со мал пазар, хроничен одлив на кадар, слаба технолошка база во многу сектори и долга навика реформите да се заменуваат со проекти, не смее да ја чита AI како готово решение. Технологијата може да помогне, но само ако има институции кои знаат што сакаат, компании кои вложуваат во луѓе, образование кое учи критичко мислење и јавна култура која не се поклонува пред секоја нова дигитална мода.
Инаку ќе добиеме уште една фасцинација без основа: зборови за иднината, а практики од минатото.
Човекот останува мерката
Вештачката интелигенција веќе го менува начинот на работа, учење, комуникација и одлучување. Тоа не треба да се потценува. На Паноптикум веќе беше отворено прашањето дали човекот ќе ја задржи контролата кога алатката станува систем. Истото важи и за економијата: дали AI ќе биде алатка во служба на човекот или систем што ќе го мери човекот само според тоа колку може да се автоматизира?
Писаридис не ја урива иднината. Тој ја урива евтината верзија на иднината – онаа во која доволно е да се каже „AI“ и сите структурни проблеми магично исчезнуваат.
Продуктивноста нема да се врати само затоа што машините станаа попаметни. Таа ќе има смисла само ако и општествата станат помудри. А тоа засега не може да се автоматизира.
