Денес, на 8 април, не се одбележува само уште еден симболичен ден во календарот. Меѓународниот ден на Ромите е врзан за првиот Светски конгрес на Ромите, одржан во 1971 година во близина на Лондон – момент кога едно долго потиснувано историско и културно присуство јасно проговори за себе, за своето знаме, за својата химна „Gelem, Gelem“ и за своето право на достоинство. Овој ден не е фолклорна разгледница. Ова е ден на сеќавање, идентитет и барање правда.

Не е доволно само да се честита

Премногу често Ромите се спомнуваат само кога има пригодни говори, приредби и протоколарни пораки. А суштината е многу подлабока. И оваа година, во пресрет на 8 Април, Европската комисија повторно потсети дека еднаквоста, вклученоста и учеството не смеат да останат само убави формулации. Затоа што кога ќе се тргне свечената реторика, останува едно непријатно прашање – дали Европа навистина ги гледа Ромите како рамноправни граѓани, или само како тема за еден ден во годината?

Знамето и химната не се украс, туку историски глас

Токму затоа овој датум има тежина. Не зборуваме за симболи избрани за сценографија, туку за знаци на еден народ кој со децении морал да се избори барем за правото да биде именуван, слушнат и признаен. Меѓународниот ден на Ромите како официјално одбележување е утврден во 1990 година, а неговата смисла не е само прослава, туку и потсетник дека идентитетот не е фолклорен додаток, туку жива историја.

Најголемото етничко малцинство во Европа, а сè уште на маргината

Според официјалните податоци на Европската комисија, Ромите се најголемото етничко малцинство во Европа – со проценети 10 до 12 милиони луѓе, од кои околу 6 милиони живеат во Европската унија. И токму затоа е толку болно што зад таа бројка и понатаму стојат добро познати проблеми: дискриминација, сиромаштија, сегрегација и исклученост од образованието, домувањето, здравството и пазарот на труд. Ако веќе го одбележуваме овој ден, тогаш да не го сведуваме само на музика и симболика. Да зборуваме и за реалноста. ЕУ рамката за еднаквост, вклученост и учество на Ромите постои токму затоа што проблемот не е минато, туку сегашност.

На 8 Април не треба само да се потсетиме дека ромската култура му дала многу на светот. Треба да си признаеме и дека светот премалку вратил назад. Тоа е вистинската тежина на овој ден. Не во пригодната честитка, туку во прашањето дали конечно сме подготвени достоинството да не биде исклучок, туку правило.

Честитки од редакцијата на „Паноптикум“ до сите Роми.