Македонскиот стрип долго време живее во чудна положба: сите знаат дека постои, многумина го сакаат, малкумина го сметаат за „голема“ култура, а најупорните автори, издавачи, колекционери, истражувачи и фестивалски работници со децении му го чуваат здивот. Тој никогаш не бил само забава на хартија. Во Македонија стрипот е паралелна историја на печатот, детството, поп-културата, ликовната уметност, хуморот, историската меморија и независната културна сцена. Затоа приказната за него не треба да почне со изговор дека сме „мал пазар“, туку со признание дека токму во таков пазар се гледа вистинската вредност на ентузијазмот. Стрипот кај нас најчесто не преживувал затоа што бил профитабилен, туку затоа што некој постојано одбивал да го пушти да исчезне.
Историјата на македонскиот стрип, како што покажува истражувањето „Кратка историја на македонскиот стрип“ во рамките на CAN for Balkans, е побогата отколку што обично се мисли. Проблемот не е во тоа што немало автори, обиди, списанија, албуми, изложби и манифестации; проблемот е што долго време немало доволно историографија, институционална меморија и јавна навика стрипот да се чита како културен документ, а не само како носталгичен предмет од трафика. Токму затоа современите хроничари, фестивали и издавачи имаат двојна работа: да создаваат нова сцена и да ја спасуваат старата од заборав.
Неколку почетоци, не една легенда
Македонскиот стрип нема еден единствен митски почеток. Има повеќе почетоци, што всушност е поправедно кон неговата историја. Првиот документиран стрип создаден и објавен на македонски културен простор се поврзува со Жељко, односно Желимир Книвалд, ученик во Втората машка гимназија во Скопје. Според разговорот на Александар Стеванов за Окно, стрипот бил создаден во учебната 1937/1938 година и објавен во пролетта 1938 година во школскиот весник „За нас и о нама“. Тој бил краток, хумористично-сатиричен, на српскохрватски јазик, но со јасна секвенцијалност – доволна за да се препознае како стрип.
Потоа доаѓаат други важни први патокази. Во 1941 година Славко Јаневски е забележан како првиот етнички Македонец што објавил стрип, а во 1945 година, со „Еден бункер падна“ во „Пионер“, тој се поврзува и со првиот стрип објавен на македонски јазик. Во истата рана фаза се споменуваат и Панде Јаревски, Боро Крстевски, Душан Перчинков, Петар Глигоровски и Мето Петров, имиња што покажуваат дека стрипот во Македонија од почетокот бил поврзан со детскиот печат, повоената култура и постепеното оформување на македонскиот јазичен и визуелен јавен простор.
Овде е важно да се разбере една работа: стрипот во Македонија не се родил како индустрија, туку како можност. Тој влегувал во училишни весници, детски списанија, младински изданија, дневни весници и историски теми. Затоа неговата рана историја е помалку историја на пазар, а повеќе историја на културна потреба – да се раскаже, да се нацрта, да се направи јунак, да се претвори историјата во слика што може да ја следи и млад читател.
Историскиот стрип како македонска опсесија
Една од најпрепознатливите линии во македонскиот стрип е историската тема. Не случајно. Во земја во која историјата често била и идентитетска борба, стрипот станал визуелен начин да се раскажат цареви, војводи, востанија, митови, народни јунаци, преродбеници и драматични епизоди од националната меморија. Студијата за македонскиот историски стрип ги посочува делата што се темелат врз историски настани, историски личности или епохи, како „Сирма Војвода“ на Љупчо Филипов и Илија Јордановски, „Цар Самуил“ на Миле Топуз и Драган Ташковски, „Питу Гули“ на Диме Иванов-Димано и низа други примери.
Во 1960-тите и 1970-тите историскиот стрип добива посебна тежина. „Наш свет“ станува важен простор за домашни и странски стрипови, се појавуваат првите македонски стрип-свески „Цар Самуил“, а Љупчо Филипов освојува високи признанија на регионални конкурси, меѓу кои и прво место на натпреварот на загрепски „Плави вјесник“ во 1964 година и прво место на конкурсот на сараевски „Стрип Арт“ во 1973 година. Во 1975 година се појавува „Историска стрипотека – Епопеја“, специјализирана за историски стрип, што покажува колку силно оваа тематика се вградила во домашното стрип-писмо.
Историскиот стрип кај нас има своја сила, но и своја опасност. Неговата сила е во тоа што ја прави историјата видлива, достапна и драматична. Неговата опасност е во тоа што лесно може да западне во илустративна патетика ако нема добар сценаристички нерв, визуелна дисциплина и чувство дека стрипот не е учебник со облачиња, туку посебен јазик. Најдобрите македонски историски стрипови токму тоа го разбираат: не го цртаат минатото за да го препишат, туку за да му дадат сцена.
Од „Наш свет“ до југословенските ревии
Коле Манев е важна фигура во оваа линија, не само како сликар, туку и како автор што влегол во историјата на „Наш свет“ како прв македонски стрип-цртач објавуван на неговите страници. Манев во периодот од 1960 до 1963 година цртал стрипови за македонски историски настани и личности, од Цар Самуил, Крале Марко и Карпош до Кирил Пејчиновиќ, Крсте Петков Мисирков и народни херои од НОБ. Неговото подоцнежно добивање на признанието „Љупчо Филипов“ за развој и афирмација на македонскиот стрип само ја потврдува врската меѓу ликовната уметност и стрипот кај нас.
Во 1970-тите и 1980-тите македонските автори не остануваат затворени во локална рамка. Тие објавуваат во југословенски публикации како „Ју стрип“, „Стрип Арт“, „Стрип забавник“, „Лунов магнус стрип“, „Патак“ и други изданија. Истражувањето на Александар Стеванов за македонските автори во „Ју стрип“ ги издвојува Илија Поповски со „Вселенска авантура“, Љупчо Филипов со „Одмазда на еднооките“ и Димитар Иванов-Димано со стрипови за Итар Пејо. Тоа е важен доказ дека македонскиот стрип не бил само домашна периферија, туку учествувал во регионален стрип-простор со свои автори и свои теми.
Осумдесеттите: кога стрипот почна да мисли поинаку
Осумдесеттите години се златен период за стрипот во некогашна Југославија, а Македонија не стои настрана. Во тој контекст се појавува „Туш лабораторија“, скопска групација поврзана со Игор Тошевски, Кочо Трајановски, Маријан Камиловски, Томислав Османли и други. Таа внесува современ сензибилитет, надреализам, емоционална густина и поинаков однос кон стрипот како уметност. Тоа е момент кога македонскиот стрип почнува да се ослободува од чисто историскиот и илустративен модел и да бара посложен визуелен јазик.
Во истата деценија се раѓа и македонската стрип-историографија. Во 1987 година Томислав Османли ја објавува „Стрип – запис со човечки лик“, првата македонска книга за стрип и еден од темелите врз кои подоцна ќе се гради сериозното читање на домашната деветта уметност. Две години подоцна, во 1989 година, се појавува „Макстрип“, првата македонска стрип-ревија, како симболичен премин од зависноста од туѓите југословенски издавачки центри кон потребата за сопствен стрип-простор.
Во таа смисла, Османли не е важен само како автор и теоретичар, туку како човек што помогнал стрипот да се преведе од „детска забава“ во предмет на културна анализа. Тоа е огромен чекор за една сцена што често морала прво да докаже дека заслужува да биде сфатена сериозно. Во тој контекст природно се отвора врската со поширокото прашање за статусот на уметноста во Македонија, за што Паноптикум пишуваше и во текстот „Уметничкото творештво во општество кое сè повеќе го губи трпението за уметност“.
Деведесеттите: независност, андерграунд и краток век
По осамостојувањето, македонскиот стрип влегува во период на надеж, експеримент и нестабилност. „Макстрип“ продолжува во првите години од 1990-тите, но згаснува во јануари 1993 година. Потоа се појавуваат „Стрип експрес“, „Клик“, „Лифт“, „Стрипотека“, „Тотем“, „Стрип Арт“ и други краткотрајни публикации. Тоа е време во кое има енергија, но нема стабилен систем. Има автори, но нема пазар. Има глад за израз, но нема долгорочна инфраструктура.
Посебна приказна е андерграунд-стрипот. Во последните броеви на „Макстрип“ и потоа во „Лифт“ се отвора простор за поинаков, понекогаш суров, понекогаш урбан, понекогаш провокативен визуелен јазик. Македонската сцена, парадоксално, добива андерграунд пред да има вистински стабилен мејнстрим. Тоа е речиси точна метафора за културата во транзиција: одговорот се појавува пред прашањето, бунтот пред институцијата, маргината пред центарот.
Во 1995 година во Велес е основано Здружението на љубители на стрипот во Македонија „Стрип Арт“, што подоцна ќе стане клучна точка во развојот на организираниот македонски стрип. Во 1999 година е отпечатен „Капетан Нитрат“, а во 2000 година „Мис Стон“ на Зоран Танев се запишува како прв луксузен стрип-албум во Македонија. Ова се моменти што покажуваат дека македонскиот стрип постепено преминува од списаниска култура во албумска и фестивалска култура.
Велес како стрип-град
Не може сериозно да се зборува за македонскиот стрип без Велес. Во 2002 година е основан Стрип центарот на Македонија – Велес, како продолжение на претходната велешка стрип-организација. Во 2003 година во Велес е одржан првиот Меѓународен салон на стрип, а со текот на времето оваа манифестација станува една од најважните константи на современиот македонски стрип. Во 2025 година беше најавено 22. издание на Меѓународниот салон на стрип „Велес 2025“, што дополнително ја потврдува долговечноста на оваа линија.
Велес не е случаен центар. Тој е град со традиција на културна самоорганизација, а стрипот таму добива форма на фестивал, конкурс, колонија, издавачка дејност и меѓународна соработка. Општина Велес во 2019 година го претстави градот како домаќин на 17. Меѓународен салон на стрип, со стрип-колонија во која учествувале домашни и европски автори, а Ване Трајков е наведен како извршен директор на Стрип центарот.
Имињата Ване Трајков и Томе Трајков се дел од практичната, организациска страна на оваа сцена. Тие се меѓу луѓето што ја врзуваат стрип-културата со конкурси, изданија, млади автори, меѓународни гости и промоции. Во 2023 година, на пример, ДУМА.мк објави дека Стрип центарот публикувал три нови стрип-книги: „Мечкин камен – Карпош“ од Миле Топуз, „Кико и Веки и вселенските гусари“ од Јордан Манасиевски и „Македонски стрип алманах 2023“ од група автори, при што Томе Трајков ја нагласува различноста на жанровите и генерациите.
„Стрип Креатор“, „Стрип Алманах“ и потребата од простор
Една од најважните причини зошто Велес останува жив центар е континуитетот на издавањето. „Стрип Креатор“ е особено важен затоа што го надминува проклетството на краткиот век, толку често кај македонските стрип-публикации. Во 2025 година Рацин.мк објави дека излегле „Стрип Креатор“ бр. 37 и 38 и „Стрип Алманах“ бр. 8, со домашни и странски автори, дебитанти и дела создадени во рамките на конкурсната и колониската активност на Стрип центарот.
Во 2026 година беше објавен и деветтиот број на „Стрип алманах“, претставен како партнер на „Стрип креатор“ и како простор во кој доминираат домашни автори. Тоа е важно затоа што македонскиот стрип нема луксуз да расфрла талент. Секој број, секоја работилница, секој алманах е и архива и шанса. Кога нема доволно стабилни комерцијални канали, периодичните изданија стануваат културни засолништа.
Скопје, Макстрипови, Бункер и новата урбана сцена
Ако Велес е континуитетот, Скопје е вториот пол на современата стрип-култура: книжарници, издавачи, форуми, фестивали, берзи, подкасти, поп-културни заедници. Македонскиот стрип форум и здружението „Макстрипови“ се важни затоа што во 2000-тите и 2010-тите ја одржуваат врската меѓу интернет-заедницата, авторите и читателите. Според „Макстрип“, здружението се јавува со цел промовирање на стрип-културата во Македонија.
Стрип книжарницата и издавач „Бункер“ е друга клучна точка. Таа не е само продавница, туку место каде стрипот добива видливост како книга, графички роман, превод, колекционерски предмет и културна навика. На официјалната страница на „Бункер“ се гледаат нивни изданија и стрип-категории, вклучувајќи графички романи како „Уметноста на летањето“ и други преведени или дистрибуирани наслови.
„Стрип Квадрат“, основан од Никола Темков и Игор Јовчевски, е уште еден важен дел од новата издавачка сцена. Публикацијата „Деветка“ станува препознатлив македонски стрип-магазин, а на страницата на „Стрип Квадрат“ се наведени повеќе броеви на „Деветка“, со автори како Игор Јовчевски, Никола Темков, Диме Иванов-Димано, Здравко Гиров, Тони Анастасовски, Јордан Коцевски и Смиле Цветановски.
Покрај нив, Comics.mk функционира како дигитален медиум за стрипови, филмови, серии, гејминг, аниме и поп-култура, додека Paragons Comics, Катран Комикс, „Дебели гикови“, „Гаврош“, „Артконект“, „Флип Бук Букс“, „Темплум“ и други мали независни актери ја шират сцената кон пошироката geek и pop-културна публика. Тука стрипот веќе не живее сам; тој е во друштво со филмот, игрите, анимацијата, моделарството, фантастиката и современата илустрација.
„Деветка“ и враќањето на стрип-магазинот
„Деветка“ е важна затоа што се појавува во време кога печатениот магазин изгледа како ризик, а не како природен избор. Во 2018 година Плусинфо пишуваше дека Игор Јовчевски и Никола Темков се главните двигатели зад лансирањето на магазинот, со идеја тој да излегува двапати годишно и да ја разбуди заспаната стрип-публика. Тоа е значаен потег, затоа што стрип-магазинот не создава само читатели, туку и ритам: очекување, промоција, разговор, нов број, нови автори.
Во 2019 година „Нова Македонија“ пишуваше за нов број на „Деветка“ во кој биле застапени Игор Јовчевски, Диме Иванов-Димано, Никола Темков, Дарко Богданов, Ивица Дукоски, Владодлак и други домашни и странски автори, заедно со рубрики како мини-стрип курс, рецензија и интервју. Тоа е токму форматот што ѝ недостасува на мала сцена: не само објавување стрипови, туку создавање околина во која стрипот се чита, се коментира и се учи.
Стрип Трип: фестивалот што ја поврза деветтата уметност со новата публика
„Стрип Трип“ е меѓународен фестивал посветен на промоција и популаризација на македонскиот и светскиот стрип. Првото издание се одржало во Младинскиот културен центар во Скопје на 17 и 18 јуни 2023 година, а фестивалот е наменет за љубители на стрипот од сите возрасти, како и за публика што ја следи литературата и визуелните уметности. Основачката и организациска мрежа ги вклучува МКЦ, „Бункер“, „Макстрипови“ и „Стрип Квадрат“, со поддржувачи како Paragons Comics, Comics.mk, Ивица Дукоски и Гоце Илиевски.
До 2026 година „Стрип Трип“ веќе стигнува до четврто издание. Изданието од 5 до 7 јуни 2026 година во МКЦ ги обедини стрипот, илустрацијата, гејминг-културата, друштвените игри, анимацијата и современата поп-култура. Во програмата имаше изложби, промоции, панели, работилници, стрип-школа за средношколци, поткаст-активности и берза на стрипови.
Истото издание доби и силна симболика со наградата „Македонско стрип наследство“ доделена на Никола Гелевски, главен уредник на „Бункер“ и еден од клучните луѓе зад современото стрип-издаштво кај нас. Како главен гостин беше претставен Бобан Пешов, илустратор со потекло од Македонија кој работи во Италија, а фестивалскиот простор во МКЦ беше опишан како место на штандови, графички романи, разговори, изложби и средба меѓу колекционери и млади читатели.
Овој фестивал е важен затоа што ја менува перцепцијата. Стрипот не е повеќе само нешто што се купува, чита и складира. Тој станува настан. Сцена. Средба. Простор во кој авторот е присутен, читателот прашува, децата цртаат, издавачите продаваат, а поп-културата престанува да биде споредна. Во таа смисла, „Стрип Трип“ ја продолжува линијата на Велес, но ја отвора кон урбана, фестивалска, мултимедијална публика.
Автори, хроничари и активисти: кој ја носи сцената
Сцената не ја носи една генерација, туку неколку слоеви. Тука се пионерите и историските фигури: Жељко Книвалд, Славко Јаневски, Панде Јаревски, Боро Крстевски, Душан Перчинков, Петар Глигоровски, Коле Манев, Љупчо Филипов, Диме Иванов-Димано, Миле Топуз, Зоран Танев. Тука се авторите и истражувачите што ја документираат сцената: Томислав Османли, Александар Стеванов, Дарко Богданов, Сашо Гачев, Ване Трајков. Тука се современите автори и илустратори видливи преку авторската база на Макстрип: Никола Темков, Михајло Димитриевски – Мичо, Марјан Камиловски, Зоран Танев, Атанас Ботев, Иванка Апостолова, Игор Јовчевски, Смиле Цветановски, Горан Дацев, Златко Крстевски, Здравко Гиров, Александар Сотировски, Тони Анастасовски, Александар Станковски, Ласко Џуровски, Дарко Богданов и многу други.
Посебно место има Александар Стеванов, кој во последната деценија се наметна како хроничар на македонскиот стрип. Окно го претставува како сценарист, илустратор, летерер, графички дизајнер, уредник и хроничар, автор на повеќе публикации и истражувања, меѓу кои и продолженијата на „Визуелна хроника на македонскиот стрип“. Според самиот Стеванов, целта на тие изданија е да ја документираат историјата на македонскиот стрип од осамостојувањето до денешни денови.
Во култури со силни институции, архивите се создаваат речиси автоматски. Во мали култури, архивата често ја создаваат поединци што не можат да поднесат да исчезне трагата. Токму затоа македонскиот стрип денес му должи многу на истражувачкиот труд, на колекционерите, на форумите, на луѓето што ги чуваат старите броеви, ги скенираат насловниците, ги бележат датумите и ги бараат заборавените автори. Без нив, сцената би имала дела, но не и меморија.
Мали тиражи, голема културна вредност
Најголемиот проблем на македонскиот стрип не е талентот. Проблемот е континуитетот: пазар, дистрибуција, видливост, критика, институционално место, библиотечно чување, школска употреба, медиумско следење. Стрипот ретко добивал статус каков што заслужува, иако е една од ретките уметности што природно ги спојува текстот, сликата, драматургијата, монтажата, хуморот, историјата, филмската логика и визуелната писменост. Во време кога читателот сè повеќе размислува низ слика, стрипот не е застарен медиум. Напротив, тој е еден од најсовремените начини за раскажување.
Затоа стрип-културата во Македонија треба да се гледа како дел од пошироката културна екологија. Таа е блиска до ликовната уметност, за која Паноптикум пишуваше во „Култура – Уметност – Цивилизација“, но и до современата визуелна и концептуална практика, како во текстот „Концептуална уметност“. Стрипот е и популарна уметност и авторски медиум; и масовна форма и интимна лабораторија; и раскажување и ликовно мислење. Токму затоа не смее да остане само на фестивалски ентузијазам.
Каде треба да оди македонскиот стрип
Следниот чекор не е само да има повеќе стрипови. Следниот чекор е да има подобра инфраструктура околу нив. На Македонија ѝ треба дигитална база на македонски стрипови, систематизирана библиографија, јавен архив на стрип-ревии, поддршка за преводи, присуство во училиштата и библиотеките, редовна критика, резиденции, работилници, награди, откуп на изданија и поголема соработка меѓу Велес, Скопје, Битола, Штип, Охрид, Прилеп, Куманово и другите културни средини. Стрипот не смее да биде оставен само на љубовта на неколку луѓе, колку и да е таа љубов импресивна.
Добрата вест е дека сцената веќе има темели: Стрип центар на Македонија – Велес, Стрип Трип, Макстрип, Бункер, Стрип Квадрат, Comics.mk, „Деветка“, „Стрип Креатор“, „Стрип Алманах“, авторските работилници, конкурсите, стрип-школите и новите генерации што веќе не го гледаат стрипот како нешто старомодно. Прашањето е дали институциите ќе ја препознаат оваа сцена не како хоби, туку како културна вредност.
Македонскиот стрип преживеал затоа што бил поупорен од условите во кои постоел. Тоа е негова слабост, но и негово достоинство. Од школскиот весник во Скопје, преку „Пионер“, „Наш свет“, „Ју стрип“, „Макстрип“, Велес, „Деветка“ и „Стрип Трип“, до денешните млади автори што цртаат на таблет, објавуваат онлајн и повторно се враќаат кон хартијата – оваа култура има што да каже. Не како фуснота на големите култури, туку како своја, македонска приказна за тоа како сликата и зборот можат да преживеат кога зад нив стојат луѓе што не се откажуваат.
