Идентитетот е еден од оние поими што изгледаат едноставни додека не се обидеме да ги објасниме. На прв поглед, тој значи истоветност: нешто е еднакво на самото себе, останува исто во различни случаи, времиња и околности. Но кога поимот ќе се пренесе од логиката во човековиот живот, од дефиницијата во биографијата, од мислата во телото, семејството, јазикот, нацијата, професијата и дигиталниот простор, станува јасно дека идентитетот е многу повеќе од проста еднаквост.
Прашањето „кој сум?“ не е само психолошко, ниту само филозофско. Тоа е самата човекова суштина. Идентитетот му овозможува на човекот да чувствува континуитет меѓу она што бил, она што е и она што мисли дека ќе стане. Без тој внатрешен мост, животот би бил збир од одделни состојби без средиште. Со него, пак, личноста може да се препознае себеси низ промените.
Идентитетот како логичко начело
Во најосновна смисла, идентитетот означува истоветност, целосна еднаквост, однос според кој нешто – битие, предмет, својство или поим – во различни случаи останува еднакво на самото себе. Ако истоветноста се однесува на конкретно, поединечно битие, зборуваме за материјален идентитет. Ако се однесува на својство, зборуваме за квалитативен идентитет.
Во логиката, идентитетот е единственост на значењето на мислата, наспроти различните мисловни и претставни процеси што се однесуваат на ист предмет. Два поима се идентични ако имаат иста содржина и ист опфат. На ова се надоврзува и класичниот принцип на идентитетот, поврзан со Аристотеловата логичка традиција: нешто е тоа што е, а не може во исто време и во ист однос да биде и да не биде истото.
Во филозофска смисла, ова начело не е само формална игра. Тоа е основа на мислењето. Ако зборовите, поимите и предметите постојано би се распаѓале во значење, не би имало аргумент, суд, одговорност, ниту вистина. Затоа идентитетот стои на почетокот на рационалното мислење: не како затворање на светот, туку како услов воопшто да можеме да зборуваме за него.
Филозофијата на идентитетот
Во историјата на филозофијата, „филозофија на идентитетот“ најчесто се поврзува со Фридрих Вилхелм Јозеф Шелинг, еден од претставниците на германскиот идеализам. Во неговата мисла, субјектот и објектот, мислењето и битието, духот и природата не се две апсолутно одделени стварности, туку два пола на една подлабока целина.
Шелинг ја бара онаа точка во која природата и духот се разбираат како различни појави на една иста стварност. Затоа кај него идентитетот не значи проста еднаквост, туку длабока поврзаност на она што во секојдневното мислење ни изгледа спротивставено. Слична тежина има и кај Спиноза, кој во сè гледа една супстанција со различни атрибути, а подоцна и кај Хегел, каде што битието и мислењето се вплетуваат во голем дијалектички процес.
Во поновата филозофија, поимот идентитет продолжува да се користи во различни насоки: од метафизиката и логиката, до прашањето што значи една личност да остане „истата“ низ времето. Stanford Encyclopedia of Philosophy го определува личниот идентитет како област што ги разгледува прашањата кои произлегуваат од тоа што сме личности: што сум јас, кога почнувам да постојам, што значи да преживеам, што останува исто низ промените.
Психолошкиот идентитет: чувството дека сум јас
Психолошкиот идентитет се јавува кога свеста останува во себе препознатлива како единствена целина, иако човекот минува низ различни психички состојби, ситуации и животни улоги. Тој го одредува доживувањето на себе како единствен и траен, но и различен од другите.
Човекот не се раѓа со готов идентитет како со готово име запишано во внатрешноста. Тој постепено се создава. Психолозите нагласуваат дека чувството за себе почнува да се формира многу рано, во односот меѓу детето и мајката, во првите телесни, емоционални и гласовни размени. И пред детето да може да каже „јас“, тоа веќе влегува во свет на препознавање, одговор, близина и одвојување.
Во текот на втората година детето почнува да го користи „јас“ кога зборува за себе. Тоа е голем пресврт: зборот не е само граматичка форма, туку знак дека детето почнува да се разликува себеси од другите. Од тој момент натаму, идентитетот се гради преку семејството, телото, јазикот, забраните, желбите, љубовта, срамот, играта, успехот и неуспехот.
Адолесценцијата и големото прашање „кој сум?“
Идентитетот добива особена сила во адолесценцијата. Тогаш личноста почнува да ги проверува границите: телесни, емоционални, морални, сексуални, социјални, професионални, национални и вредносни. Адолесцентот не експериментира само од бунт, туку затоа што мора да открие каде завршуваат туѓите очекувања и каде започнува сопственото „јас“.
Ерик Ериксон, еден од највлијателните психолози на развојот, ја постави токму кризата на идентитетот во центарот на адолесцентниот развој. Во неговата теорија, личноста минува низ психосоцијални фази, а секоја носи свој развоен предизвик. Адолесценцијата е период во кој прашањата за вредности, цели, припадност и иднина стануваат особено остри.
Во оваа возраст врсниците стануваат огледало. Тие го мерат вкусот, стилот, јазикот, припадноста, популарноста и различноста. Младиот човек се гради и низ прифаќање и низ отпор. Понекогаш му треба група за да се почувствува сигурен; понекогаш мора да излезе од групата за да се почувствува свој.
Личниот идентитет како внатрешна стабилност
Личниот идентитет не значи човек никогаш да не се менува. Напротив, зрелиот идентитет му овозможува на човекот да се менува без да се распадне. Тој може да го смени местото на живеење, работата, ставовите, кругот на луѓе, дури и дел од сопствените убедувања, а сепак да чувствува дека во него постои некоја внатрешна линија на континуитет.
Личностите со поцврсто оформен идентитет се постабилни пред животните осуетувања. Тие умеат да се радуваат и да тагуваат, да планираат и да губат, да бидат потпора на други и да побараат потпора кога им е потребна. Не затоа што се недопирливи, туку затоа што не ја губат целината на себе при секој удар.
Слабиот идентитет, пак, често бара надворешна потврда. Му треба постојан непријател, постојано признание, постојана публика. Таквиот човек често го доживува туѓиот идентитет како закана, затоа што сопствениот не е доволно вкоренет.
Националниот идентитет: припадност без страв од другиот
Националниот идентитет му овозможува на човекот да се чувствува свој меѓу свои. Тој не е само административна категорија, туку чувство на јазик, меморија, симболи, историја, песни, имиња, празници, болки и победи. Човекот не припаѓа само на себе; тој припаѓа и на заедници што го обликуваат неговото разбирање на светот.
Но зрел национален идентитет не треба да се храни со омраза кон други национални идентитети. Напротив, колку е поцврст и посигурен, толку помалку му треба агресија. Зрелата припадност не се плаши од различноста. Таа не мора да го поништи другиот за да се потврди себеси.
Токму оние што најжестоко се вознемируваат од туѓ национален идентитет често ја откриваат слабоста на сопствениот. Таму каде што идентитетот е несигурен, другиот лесно станува опасност. Таму каде што е зрел, другиот може да биде сосед, соговорник, па дури и огледало преку кое подобро се разбира сопственото.
Професионален и корпоративен идентитет
Современиот живот го прошири поимот идентитет далеку надвор од личното и националното. Денес зборуваме за професионален, корпоративен, визуелен, дигитален, звучен, родов, културен и многу други идентитети. Дел од тие поими се нужни, дел се производ на технолошкиот развој, а дел се резултат на мода и маркетинг.
Професионалниот идентитет значи човек да се препознава себеси во својата работа, знаење и улога. Ако е лекар, учител, писател, занаетчија, инженер или музичар, тоа не е само занимање, туку дел од начинот на кој се доживува себеси. Но цврст професионален идентитет не значи човек да се распадне ако мора привремено да работи нешто друго. Напротив, ако идентитетот е доволно длабок, тој не исчезнува со промената на околностите.
Корпоративниот идентитет е друга работа. Секоја организација сака препознатливост, стил, вредности и лојалност. Но опасноста почнува кога заедничкото се бара на сметка на личното. Тимската работа е неминовна, но тим во кој сите мислат исто не е силен тим, туку тивка фабрика на согласност. Вистинската заедничка работа добива кога поединецот внесува свој поглед, своја мисла, свое несогласување и своја одговорност.
Дигиталниот идентитет и фрагментираното јас
Во наше време особено важно е прашањето на идентитетот во сајбер-просторот. Интернетот ја отвори можноста човекот да се претставува, прикрива, множи, менува и составува на начини што порано беа невозможни или ограничени. Профил, аватар, корисничко име, фотографија, статус, историја на пребарување, дигитална трага – сето тоа станува дел од современото јас.
Дигиталниот идентитет не е само електронска верзија на личната карта. Тој е комплексна конструкција преку која човекот пристапува до дигиталниот свет, комуницира, купува, работи, се претставува и остава податоци. Современите истражувања нагласуваат дека дигиталниот идентитет е основен елемент на економијата и општеството на знаење, но и простор на правни, етички и лични дилеми.
Анонимноста, пак, овозможува поинакви експерименти со себе. Некој може да изрази дел од личноста што во секојдневниот живот го прикрива; друг може да создаде сосема нова улога; трет може да се изгуби во маски. Интернетот ја покажува флуидноста на идентитетот, но и неговата ранливост. Таму човекот може да се ослободи, но може и да се распарчи.
Од идентитет кон идентификација
Токму поради современата сложеност, многу автори сѐ почесто зборуваат не само за идентитет, туку за идентификација. Тоа е важна промена. Идентитетот звучи како нешто завршено, стабилно, фиксирано. Идентификацијата, пак, упатува на процес: човекот постојано се препознава, се врзува, се одвојува, се преиспитува, се гради.
Тоа не значи дека идентитетот не постои. Значи дека не треба да го сфатиме како камен што еднаш засекогаш е поставен во нас. Тој е повеќе како жива структура: има јадро, но има и движење; има паметење, но има и промена; има припадност, но има и избор.
Во современиот свет човекот истовремено е личност, член на семејство, припадник на народ, професионалец, граѓанин, корисник, дигитален профил, потрошувач, верник или неверник, телесно и симболично суштество. Опасноста не е во множеството идентитети, туку во губењето на внатрешната врска меѓу нив.
Идентитетот како зрелост
На крајот, идентитетот не е само одговор на прашањето „кој сум?“, туку и способност да се живее со тој одговор без страв од промена и без омраза кон различноста. Зрелиот идентитет знае дека човекот не е ист со себе затоа што никогаш не се менува, туку затоа што може да ги поврзе своите промени во смислен живот.
Човекот без идентитет лесно станува плен на туѓи дефиниции. Човекот со фанатичен идентитет, пак, лесно станува затвореник на сопствената маска. Меѓу тие две крајности стои тешката, но плодна задача: да се биде свој, а да не се биде затворен; да се припаѓа, а да не се мрази; да се менува, а да не се исчезне.
Идентитетот затоа е една од најдлабоките човекови теми. Во него се среќаваат логиката и биографијата, филозофијата и детството, нацијата и професијата, телото и екранот. Тој е нашата потреба да останеме препознатливи во свет што постојано нѐ менува.
