Гостивар деновиве не живее само со забранета вода, туку со едно многу потешко прашање: колку време институциите знаеле дека постои опасност пред граѓаните да бидат јавно предупредени? Бројот на луѓе кои побарале лекарска помош почнал нагло да расте уште на 14. јули, забраната за користење на водата била воведена на 17. јули, а епидемијата била прогласена на 19. јули. Во тие пет дена сомнежот веќе бил влезен во домовите, болницата и секојдневието на целиот град.
Ова повеќе не е само приказна за загаден водовод. Тоа е приказна за брзината со која една институција го препознава ризикот, за храброста навреме да каже дека нешто не е во ред и за одговорноста да го заштити граѓанинот пред административната постапка да стане поважна од неговото здравје.
Алармот бил видлив уште на 14. јули
Според податоците што Министерството за здравство ги доставило до медиумите, на 14. јули во Општата болница во Гостивар биле извршени 164 прегледи, а во Здравствениот дом уште 160. За еден ден лекарска помош побарале 324 лица со стомачни тегоби, дијареја и повраќање. Следниот ден бројот пораснал на 456, на 16. јули биле евидентирани 381 преглед, а на 17. јули – 572. Пикот бил достигнат на 18. јули, кога во здравствените установи се јавиле 649 лица.
Таквата низа не изгледа како тивок, изолиран здравствен проблем. Таа изгледа како аларм што се засилувал од ден на ден. Токму затоа главното прашање не е само кога формално била прогласена епидемијата, туку кога надлежните првпат имале доволно показатели дека пред нив се случува нешто невообичаено и опасно.
До денеска биле евидентирани 4.070 случаи, односно јавувања на граѓани со симптоми, додека епидемиолошка анкета била спроведена кај 523 лица. Претходниот ден биле регистрирани уште 125 први прегледи, а едно дете било хоспитализирано на Педијатрија во гостиварската болница. Овие бројки покажуваат дека епидемијата е во опаѓање, но и дека нејзиниот вистински обем допрва мора прецизно да се објасни: колку лица биле клинички прегледани, колку случаи биле лабораториски потврдени и врз кои податоци е донесена секоја одлука.
Кога загадувањето од каналот стигнало до системот
Јавното обвинителство на 20. јули соопшти дека е отворена истрага против три лица од ЈП „Комуналец“ – Гостивар. Според обвинителскиот наод, на 25. јуни бил даден налог да се постават 3 потопни пумпи во канал со површинска вода, во близина на преливната комора со вода за пиење, наводно за тестирање на притисокот во водоводот. При увидот на 16. јули било утврдено дека две пумпи сè уште работеле и внесувале вода од отворениот канал во затворениот систем за водоснабдување.
Лабораториските анализи на водата од каналот покажале 2.419,6 единици колиформни бактерии на 100 милилитри, при максимално дозволени 50. Во примерок од каптиран извор биле пронајдени 39 единици колиформни бактерии на 100 милилитри, иако референтната вредност за вода за пиење е нула. Овие податоци се дел од обвинителската постапка и не смеат да се претворат во дневнополитичка пресуда пред да заврши истрагата. Сепак, тие веќе покажуваат дека не станува збор за обична техничка непријатност, туку за сериозно нарушување на системот што требало да биде заштитен од какво било надворешно загадување.
Паноптикум претходно пишуваше за бактериите, пумпите и ранливоста на гостиварскиот водовод. Сега тежиштето се поместува кон следното прашање: дали здравствените, санитарните и локалните институции имале механизам навреме да ги спојат лабораториските сомнежи, растечкиот број пациенти и информациите од теренот?
Забраната дошла откако стотици веќе побарале лекар
Агенцијата за храна и ветеринарство ја забранила водата за пиење на 17. јули, по известување од Обвинителството и пријава од Министерството за внатрешни работи за можна нарушена безбедност на водоснабдителниот систем. До тој момент во само три дена во гостиварските здравствени установи веќе биле евидентирани повеќе од илјада прегледи на луѓе со слични симптоми.
На 21. јули Агенцијата повтори дека забраната останува во сила сè додека лабораториските анализи не потврдат дека водата е безбедна. На 24. јули биле спроведени 70 вонредни контроли кај угостители и оператори со храна. Контролите покажале дека забраната за користење на водата во работните процеси главно се почитувала, иако биле откриени други санитарни и регистрациски неправилности.
Тоа е важен дел од одговорот, но не го поништува претходното доцнење. Институциите не се мерат само според тоа колку контроли ќе спроведат откако кризата ќе стане јавна, туку и според тоа дали знаат да реагираат во моментот кога првите показатели сè уште не се целосно јасни. Во јавното здравје, претпазливото предупредување е помала штета од задоцнетото признание.
Град во кој секоја чешма станала извор на сомнеж
Зад статистиката стои град што го изгубил својот вообичаен ритам. Во репортажата од Гостивар се опишуваат семејства кои секојдневно купуваат пакети вода, редици пред пунктовите за донации, угостителски објекти што работат со пластичен прибор и печалбари кои наместо летен одмор добиле живот со ограничувања, страв и постојано снаоѓање.
Токму во оваа секојдневна слика се гледа вистинската цена на кризата. Водата не служи само за пиење. Таа е потребна за готвење, миење, лична хигиена, грижа за деца, работа на ресторани, болници, градинки и мали семејни бизниси. Кога еден град ќе остане без безбедна вода, нормалниот живот не запира со една драматична сцена – тој се распаѓа на стотици мали, исцрпувачки проблеми.
За поширокиот контекст на оваа ранливост Паноптикум веќе предупреди дека водните ресурси на Македонија бараат одговорно и мерливо управување, а не реакција дури откако опасноста ќе стигне до чешмите.
Техничката вода не е вода за пиење
Премиерот Христијан Мицкоски најави дека на 27. јули Гостивар би можел да добие технички исправна вода. Тоа не значи дека водата автоматски станува безбедна за пиење. Забраната за пиење и подготовка на храна останува сила сè додека надлежните институции не објават официјални и лабораториски потврдени резултати.
Таа разлика мора да биде кажана јасно, без политички оптимизам и без јазични нијанси што можат да ги збунат граѓаните. Техничката вода може да биде дозволена за строго определени намени, додека водата за пиење мора да ги исполни сите микробиолошки и физичко-хемиски услови. Како што Паноптикум веќе нагласи во анализата „Гостивар ја чека водата – роковите се надеж, чистите анализи се услов“, календарскиот датум не ја прави водата безбедна – тоа го прави само проверениот резултат.
Политичките партии веќе ја претвораат кризата во меѓусебно обвинување. СДСМ ја оспори доверливоста на владината најава и побара одговорност за задоцнетата реакција, додека власта ја обвинува опозицијата дека шири хистерија. Партиската реакција е легитимен дел од јавната дебата, но не смее да го замени она што граѓаните навистина го бараат: точна анализа, јасна препорака, целосна временска линија и утврдена одговорност.
Довербата не се дезинфицира со хлор
Хиперхлорирањето може да ја исчисти мрежата. Испирањето може да ги отстрани наслагите и загадувањето. Новите примероци можат да покажат дека водата повторно ги исполнува условите. Но довербата не се враќа со една добра анализа и едно соопштение дека кризата е завршена.
За неа ќе биде потребно јавно да се објасни кој што знаел, кога знаел, кому му пријавил и зошто предупредувањето до граѓаните не дошло порано. Ќе биде потребно да се објавуваат резултатите со датум, место на земање примерок, измерени параметри и јасна препорака. Ќе биде потребно и институциите да престанат да ја користат нејасноста како простор за меѓусебно префрлање на вината.
Гостиварци во овој момент не бараат големи политички говори. Бараат да можат да наполнат чаша вода без страв и да знаат дека некој навреме ќе им каже кога тоа не е безбедно. Тоа е најосновниот договор меѓу човекот и системот – договор што во Гостивар беше нарушен многу време пред да биде прогласена епидемијата.
