Македонија се обидува да поврзе две развојни приказни што досега главно се разгледуваа одделно – новата гасна и електроенергетска инфраструктура и глобалниот инвестициски бран во дата-центри и вештачка интелигенција. Планот што го презентира премиерот Христијан Мицкоски се темели на енергетски синџир во кој подобрата поврзаност со регионалните гасни системи би овозможила дополнителни извори на природен гас, потоа производство на електрична енергија, а електричната енергија би била еден од предусловите за работа на големи дата-центри.
Во исто време, Владата соопштува дека разговара со повеќе компании заинтересирани за инвестиции во ваква инфраструктура.
Шест компании во разговори за дата-центри
Според изјавите на Мицкоски, 6 компании покажале интерес за изградба на дата-центри во Македонија. Сепак, во оваа фаза станува збор за разговори и инвестициски интерес, а не за шест веќе финализирани инвестиции. Јавноста сè уште нема целосни информации за потенцијалните локации, вредноста на проектите, нивната инсталирана моќност, роковите за изградба и количината електрична енергија што би ја користеле.
Токму овие параметри ќе бидат клучни за да се процени колкав би бил реалниот економски ефект од евентуалното отворање големи дата-центри во земјата.
Гасните интерконектори како дел од новата енергетска карта
Значаен дел од планот е изградбата и проширувањето на гасните интерконекции со соседните земји. Интерконекторот со Грција треба да обезбеди дополнителен пристап до регионалниот и европскиот пазар на природен гас, вклучително и до терминалите за течен природен гас во поширокиот регион. Планирана е и гасна врска со Србија, со што Македонија би можела да стане дел од поширок регионален коридор за транспорт на природен гас.
Таквата инфраструктура има повеќекратно значење. Таа може да придонесе за диверзификација на снабдувањето, поголема енергетска сигурност и можност за развој на нови производствени капацитети. Но во новата владина визија гасот добива и дополнителна функција – како енергент што би можел да се користи за производство на електрична енергија наменета и за големи технолошки системи.
Гас за струја, струја за дата-центри
Формулата е релативно едноставна: повеќе достапен гас би требало да овозможи изградба или проширување на гасни електрани, а произведената електрична енергија би можела да обезбеди стабилно снабдување за дата-центри. Тоа е особено важно бидејќи современите дата-центри имаат огромна и постојана потреба од електрична енергија. Серверите, графичките процесори и системите за обработка на големи количества податоци работат непрекинато. Дополнителна енергија е потребна и за системите за ладење, резервното напојување и останатата инфраструктура.
Развојот на вештачката интелигенција уште повеќе ја зголемува оваа побарувачка.
Вештачката интелигенција станува и енергетска индустрија
До неодамна, вештачката интелигенција најчесто се гледаше како софтверска и технолошка револуција. Со растот на генеративната ВИ и големите модели таа сè повеќе станува и инфраструктурна индустрија. За работата на најголемите системи се потребни илјадници високоперформансни процесори, огромни количества електрична енергија, брзи оптички мрежи и сложени системи за ладење. Поради тоа земјите што сакаат да привлечат инвестиции во дата-центри веќе не се натпреваруваат само со даночни олеснувања и евтина работна сила.
Сè поважни се сигурноста на електроенергетската мрежа, расположливата електрична моќност, телекомуникациската инфраструктура, пристапот до земјиште и брзината на административните процедури.
Македонија пред нов економски модел
Ако Македонија навистина успее да привлече големи дата-центри, тоа би претставувало значително отстапување од традиционалниот модел на странски инвестиции. Во изминатите децении земјата најчесто привлекуваше фабрики во индустриските зони, каде меѓу главните конкурентски предности беа пониските трошоци за производство и работна сила. Кај дата-центрите моделот е поинаков. Главната „суровина“ е електричната енергија. Потоа следуваат интернет-конективноста, стабилноста на мрежата, физичката и сајбер-безбедноста, квалификуваниот кадар и стабилната регулаторна средина.
Тоа значи дека успехот на таквата стратегија ќе зависи многу повеќе од квалитетот на инфраструктурата отколку од цената на работната сила.
Дали гасот треба да биде главниот извор?
Еден од клучните предизвици е енергетскиот микс. Гасните електрани можат да обезбедат стабилно и флексибилно производство на струја, но долгорочниот глобален тренд оди кон поголем удел на обновливите извори и кон намалување на емисиите. Затоа потенцијалниот развој на дата-центри во Македонија ќе бара поширока енергетска стратегија.
Освен природниот гас, значајна улога можат да имаат сончевата и ветерната енергија, хидроенергијата, батериските системи за складирање и развојот на електропреносната мрежа. Големите технолошки компании сè почесто бараат и сигурни извори на нискојаглеродна електрична енергија. Ладењето и водата како втор голем предизвик Освен струјата, дата-центрите отвораат и друго важно прашање – ладењето. Серверите произведуваат огромна количина топлина, поради што системите за ладење се еден од најважните делови од инфраструктурата. Мицкоски посочи дека потенцијалните дата-центри во Македонија би можеле да користат воздушно и други видови затворено ладење, со цел да се намали потрошувачката на вода.
Сепак, вистинското влијание врз животната средина ќе може да се процени дури кога ќе се знаат точните технологии, локациите и капацитетите на потенцијалните центри.
Голема можност, но потребни се конкретни бројки
Инвестициите во дата-центри би можеле да донесат нов капитал, развој на енергетската и телекомуникациската инфраструктура и отворање простор за нов технолошки екосистем. Но големината на дата-центарот сама по себе не кажува колкава ќе биде користа за домашната економија.
Неопходно е да се знае колкав ќе биде бројот на директни работни места, колку домашни компании ќе бидат вклучени во синџирот на добавувачи, колкав ќе биде даночниот ефект и колкав дел од произведената вредност ќе останува во земјата. Истовремено, мора да се процени и влијанието врз националниот електроенергетски систем.
Голем дата-центар може да има потрошувачка споредлива со потрошувачката на значаен индустриски комплекс, па затоа прашањето за новите производствени капацитети не може да се одвои од инвестицијата.
Од дигитална кон енергетска трка
Новата глобална технолошка конкуренција покажува дека вештачката интелигенција не постои само во „облакот“. Зад неа стојат електрани, далноводи, трансформаторски станици, гасоводи, оптички кабли, огромни серверски комплекси и системи за ладење. Токму затоа светската ВИ-трка сè повеќе се претвора и во трка за енергија.
За Македонија можноста е значајна – географската положба, новите регионални гасни врски и потенцијалниот развој на домашното производство на електрична енергија можат да создадат услови за привлекување нов тип инвестиции. Вистинскиот тест ќе дојде кога сегашните разговори ќе треба да се претворат во конкретни проекти. Тогаш ќе стане јасно дали Македонија ќе биде само место каде што ќе се трошат големи количества енергија или ќе успее новата инфраструктура да ја претвори во поширок технолошки и економски развој.
