Случајот „Мазут“ повторно се враќа во правната и политичката јавност. По одлуката на Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција да ја запре истрагата за набавката на мазут за ТЕЦ „Неготино“, државната компанија ЕСМ поднесе жалба со која бара повторно разгледување и контрола на постапката. Сега погледите се свртени кон Вишото јавно обвинителство – институцијата што треба да одлучи дали предметот навистина е затворен или има основа да се врати на нова анализа.
Премиерот Христијан Мицкоски ја оцени одлуката за запирање на истрагата како скандалозна и соопшти дека ЕСМ веќе поднела жалба, очекувајќи Вишото јавно обвинителство правилно да ги разгледа фактите. Во истиот извештај се наведува дека Обвинителството претходно ја запрело едногодишната истрага со образложение дека не обезбедило доволно докази за предметот да оди на суд.
Што опфаќаше истрагата
Случајот се однесува на набавките и транспортот на мазут за ТЕЦ „Неготино“ во време на енергетската криза. Според објавените информации, кривичната пријава ја поднело МВР, тврдејќи дека државата била оштетена за повеќе од 167 милиони евра преку злоупотреби во постапките поврзани со набавката и транспортот на мазутот. Со истрагата биле опфатени 13 физички лица и една фирма, меѓу кои и поранешни функционери и менаџери поврзани со ЕСМ и со снабдувањето со гориво.
Надлежната обвинителка Катерина Коларевиќ образложила дека обвинителството не може да ризикува судска постапка без цврсти докази дека осомничените ги сториле кривичните дела за кои биле гонети – злоупотреба при јавни набавки и перење пари. Тоа е правно сериозна аргументација, но во ваков случај не е доволна само како формула. Кога предметот тежи стотици милиони евра и се поврзува со енергетска криза, јавноста има право да разбере што точно недостасувало: доказ за штета, доказ за намера, доказ за злоупотреба или доказ за врска меѓу постапките и осомничените.
ЕСМ бара контрола на постапката
ЕСМ поднела жалба до Вишото јавно обвинителство, барајќи повторно разгледување на случајот и контрола на постапката. Според ЕСМ, изјавите дадени во текот на истрагата биле технички и не претставувале проценка за можни штети, додека обвинителството претходно соопштило дека во предметот не биле пронајдени елементи на кривично дело.
Ова е важен детал, бидејќи отвора прашање што може да биде клучно за понатамошниот тек: кој во ЕСМ бил овластен да зборува за евентуална штета, што точно било кажано во постапката и дали тие искази биле третирани како техничко појаснување или како став на оштетеното правно лице. Во правото, ваквите разлики не се декоративни. Тие можат да одлучат дали предметот ќе остане затворен или ќе се врати на нова проверка.
Вишото обвинителство сега е на потег
Со жалбата, случајот веќе не е само прашање на првичната обвинителска одлука. Сега Вишото јавно обвинителство треба да оцени дали запирањето на истрагата било законито, доволно образложено и поткрепено со целосна анализа на доказите. Дали жалбата на ЕСМ може повторно да го отвори случајот и да ја врати истрагата во живот?
Во нормална институционална култура оваа фаза би требало да биде ладна, правна и отпорна на дневна политика. Но македонската реалност ретко дозволува таков луксуз. Случајот „Мазут“ веќе е влезен во политичка пресметка: власта зборува за скандалозна одлука и очекува преиспитување, опозицијата и други политички актери го читаат случајот низ призмата на притисок врз правосудството, а јавноста останува со главното прашање – дали имало криминал и, ако имало, зошто системот не успева да го докаже.
Енергетската криза како контекст што не смее да се избрише
ТЕЦ „Неготино“ не беше обична ставка во некоја набавка. Во време на енергетска криза, секоја одлука за гориво, снабдување, цена, транспорт и производство имаше директна врска со јавните пари и енергетската сигурност. Затоа и случајот „Мазут“ не може да се гледа како технички спор меѓу обвинителство, компанија и осомничени лица. Тој е тест за тоа дали државата знае да расчисти што се случувало кога кризата го стеснила просторот за нормални пазарни одлуки.
Во такви периоди секоја јавна набавка е под поголем притисок, но и под поголема обврска за транспарентност. Кога државата купува гориво за да обезбеди енергетска стабилност, граѓаните имаат право да знаат дали цената била оправдана, дали процедурите биле чисти, дали транспортот бил реален, дали договорите биле конкурентни и дали некој заработил надвор од дозволеното на сметка на јавниот интерес.
Политичката бучава не смее да ја замени доказната тишина
Случајот веќе произведе силна политичка реакција. Пратеникот Антонијо Милошоски смета оти приговорот на ЕСМ дава правна можност за преиспитување на решението за прекин на истрагата, додека Левица постави прашања за улогата на државниот јавен обвинител и за можните законски механизми за проверка на одлуката.
Но ниту една партиска прес-конференција не може да го замени доказот. И обратно: ниту една обвинителска одлука не смее да биде заштитена од јавна проверка само затоа што е донесена во институција. Во предмети од висок јавен интерес, обвинителството мора да покаже повеќе од минимално образложение. Мора да покаже зошто доказите не се доволни, кои дејствија се преземени, што е проверено, што не можело да се докаже и зошто.
Случај што ја мери довербата во правдата
Во Македонија веќе има премногу предмети што почнале со големи бројки, големи имиња и големи очекувања, а завршиле во правна магла. Случајот „Мазут“ ризикува да стане уште еден таков пример ако институциите не ја објаснат одлуката јасно, смирено и до крај. Дури и ако обвинителството е во право дека нема доволно докази, јавноста мора да разбере како дошло до таков заклучок.
Проблемот не е само дали истрагата ќе продолжи. Проблемот е дали граѓаните ќе поверуваат дека одлуката, каква и да биде, произлегла од факти, а не од недостиг на волја, политичка заштита, институционална небрежност или професионална слабост. Во правосудство со ниска доверба, секоја затворена истрага мора да биде објаснета подобро од обично.
Што може да следува
Вишото јавно обвинителство може да ја потврди одлуката за запирање на истрагата, но може и да најде основ за преиспитување, дополнителна проверка или враќање на предметот на понатамошно постапување. Тоа не значи автоматски обвинение, ниту автоматска вина. Значи само едно: дека предметот ќе биде проверен уште еднаш од повисока обвинителска инстанца.
Токму тоа е минимумот што го бара јавниот интерес. Кога станува збор за 167 милиони евра, енергетска криза и јавна компанија, државата не смее да изгледа како да брза да затвори прашање што уште не го објаснила. Случајот „Мазут“ не бара политички спектакл. Бара чиста правна анатомија: што било купено, по која цена, со каква постапка, кој одлучувал, кој профитирал, кој изгубил и зошто обвинителството смета дека тоа не е доволно за суд.
Ако жалбата на ЕСМ ја „оживее“ истрагата, тоа ќе биде втора шанса за институциите да покажат сериозност. Ако не ја оживее, тогаш Вишото јавно обвинителство ќе мора да понуди одговор што ќе тежи повеќе од сомнежите. Зашто во вакви предмети молкот не ја затвора приказната. Само ја прави потешка.
