Некои зборови со векови ја менуваат својата облека, а го задржуваат старото јадро. „Феномен“ е токму таков збор. Денес го употребуваме лесно – за необичен човек, за исклучителен талент, за нешто што нè воодушевува. Велиме дека некој е феномен, дека нешто е феноменално, и со тоа како да сакаме да кажеме: ова го надминува обичното.
А сепак, во своето подлабоко филозофско значење феноменот не е нужно чудо. Тој е она што се појавува. Она што доаѓа пред нас, што влегува во полето на нашето искуство и станува достапно за свеста. Оттука почнува една многу посериозна приказна – не за необичното, туку за самата можност нешто воопшто да ни се појави.
Не го гледаме светот – го гледаме светот како што ни се покажува
Човекот сака да верува дека гледа директно. Дека пред него има свет, а тој само ги отвора очите и го прима таков каков што е. Но меѓу светот и човекот секогаш стои нешто: сетилото, јазикот, искуството, паметењето, очекувањето, културата, стравот, желбата.
Ние не гледаме само дрво. Гледаме сенка, детство, дрво за огрев, ботанички вид, украс, пречка, спомен, пејзаж. Не слушаме само глас. Слушаме доверба, закана, блискост, студенило, авторитет. Феноменот не е гол предмет што стои пред нас. Тој е предметот во моментот кога веќе влегол во човечкиот свет на значењата.
Тука филозофијата го поставува едно од своите најстарите и најнепријатни прашања: колку од она што го нарекуваме стварност е самата стварност, а колку е начинот на кој таа ни се појавува?
Кант ќе направи строга разлика меѓу појавата и „нешто по себе“. Ние можеме да го знаеме светот онака како што се јавува во нашето искуство, обликувано и од самите услови на нашето сознание. Она што е независно од тој однос останува зад границата на непосредното знаење. Подоцна феноменологијата ќе го насочи вниманието уште поблиску кон самото појавување: не што стои зад појавата, туку како нешто станува присутно пред свеста.
Во таа промена има нешто суштинско. Човекот престанува да биде само набљудувач на светот. Станува учесник во начинот на кој светот се открива.
Феноменот никогаш не доаѓа сам
Секоја појава со себе носи и еден невидлив багаж. Еден ист настан не се појавува исто пред двајца луѓе. Смртта на непознат човек е вест. Смртта на близок е пресек на времето. Дождот за некого е непријатност, за друг спас на жетвата, за трет мирис што го враќа во детството.
Нештата не се менуваат, но нивното појавување се менува во зависност од човекот што ги прима.
Ова не значи дека стварноста е произволна или дека секој може да измисли свој свет. Значи нешто посуптилно: човечкото искуство никогаш не е неутрално. Секој феномен доаѓа низ однос. Ние сме секогаш веќе вмешани во она што го гледаме.
Затоа и зборот „феномен“ има нешто двосмислено во себе. Тој истовремено покажува кон светот и кон човекот. Кон она што се појавува и кон оној пред кого се појавува.
Од феномен до феноменално
Во секојдневниот јазик оваа суптилна смисла речиси исчезнала. „Феноменално“ станало синоним за извонредно. Силен настап е феноменален. Одличен натпревар е феноменален. Оброкот може да биде феноменален. Филмот, патувањето, погледот, музиката – сè може да ја добие таа ознака.
Но токму тука се случува интересен пресврт. Од збор што првично означува појавување, добиваме збор што означува восхит.
Тоа не е случајно. Феноменално е она што се појавува со таква сила што привремено го крши нашиот автоматизам. Нè тера да престанеме само да гледаме и навистина да забележиме. Го нарушува вообичаениот тек на перцепцијата. Нешто стои пред нас, но одеднаш повеќе не е само уште едно нешто.
Можеби токму затоа извонредното нè вознемирува или воодушевува: затоа што за момент ни ја враќа свеста за самото појавување.
Проблемот со светот што мора постојано да биде феноменален
Современиот човек живее во чуден однос со феноменалното. Од една страна, никогаш немал пристап до толку многу спектакуларни слики, настани, приказни и искуства. Од друга, токму поради нивната постојана присутност станува сè потешко нешто навистина да го погоди.
Прагот на восхит расте. Некогаш поглед од висока планина бил искуство што човек го носел цел живот. Денес можеме за неколку минути да видиме стотици такви глетки на екран. Некогаш необичниот настан бил прекин на рутината. Денес рутината е составена од необични настани.
И тука феноменалното почнува да ја губи својата сила. Ако сè мора да биде неверојатно, ништо повеќе не е доволно. Ако секоја слика мора да шокира, погледот станува отпорен на шок. Ако секоја реченица мора да биде „моќна“, јазикот почнува да звучи празно.
Не живееме во сиромаштија од појави. Живееме во презаситеност од појави.
Можеби обичното е најголемиот феномен
Постои една иронија што лесно ни бега: најневеројатните нешта во животот честопати ги сметаме за банални само затоа што се повторуваат.
Свесноста е таков феномен. Се будиме секое утро и речиси веднаш повторно стануваме „ние“. Јазикот е феномен: звукот се претвора во значење, а значењето во мисла што може да премине од една свест во друга. Паметењето е феномен: нешто што одамна го нема повторно станува присутно. Лицето на друг човек е феномен: неколку линии, движења и изрази, а ние од нив читаме расположение, намера, блискост, сомнеж. Ништо од ова не нарекуваме феноменално бидејќи сме навикнати на него.
Токму навиката е една од најмоќните форми на заслепување. Таа ни овозможува да живееме затоа што не можеме секое утро одново да се чудиме дека постои свет.
Цената е висока: со текот на времето престануваме да гледаме колку е чудно тоа што воопшто има нешто што може да се види.
Феноменалното можеби не е својство на светот
Кога велиме дека нешто е феноменално, мислиме дека му припишуваме својство на тоа нешто. Но можеби дел од феноменалното се наоѓа во нас.
Истата музика може да помине незабележано низ една соба, а во друга да стане настан. Истиот пејзаж за човек што секој ден поминува покрај него е заднина, а за патникот што го гледа првпат – откритие. Иста реченица може со години да стои во книга без да нè допре, сè додека еден ден не ја прочитаме во момент кога конечно сме подготвени да ја разбереме. Така феноменалното престанува да биде само квалитет на предметот и станува квалитет на средбата.
Нешто може да биде големо, убаво или необично, а ние да не го видиме. И обратно – нешто сосема обично може да стане пресудно ако дојде во вистинскиот миг, пред вистинската свест.
Вниманието како филозофска дисциплина
Можеби најретката човечка способност не е да се биде опкружен со феномени, туку да се има внимание за нив.
Вниманието не е само психолошка функција. Тоа е начин на присуство. Оној што навистина гледа не бара постојано нешто поголемо. Понекогаш забележува повеќе токму затоа што не бара спектакл.
Современата култура го учи човекот да ја меша силата на впечатокот со длабочината на искуството. Поголемо, побрзо, погласно, поретко – како да може само преку вишок да се почувствува нешто вистинско. Но смислата нема секогаш висок интензитет. Понекогаш доаѓа тивко. Во пауза. Во поглед. Во реченица кажана без намера да биде запаметена.
Тогаш станува јасно дека феноменалното не мора да биде спектакуларно. Може да биде едноставно нешто на кое конечно сме му обрнале доволно внимание.
Она што се појавува и оној што гледа
Феноменот стои на границата меѓу светот и свеста. Од едната страна е нешто што се појавува. Од другата – некој што гледа, слуша, чувствува, памети и толкува.
Без светот нема што да се појави. Без свеста нема пред кого да се појави.
Можеби затоа поимот е толку траен. Во него се содржи една од основните мистерии на човечкото постоење: фактот дека светот не само што постои, туку и се појавува пред некого. Дека постојат очи пред кои нешто станува видливо, слух пред кој звукот станува музика и свест во која настанот станува искуство.
Од таа перспектива прашањето што е феноменално се менува. Повеќе не гласи: што е доволно необично за да нè воодушеви?
Туку: што сè стоело пред нас, а не сме го виделе?
