Човекот исчезнува двапати. Првиот пат кога физички го напушта светот, вториот кога веќе нема кој да го спомне. Меѓу тие две исчезнувања се наоѓа огромниот, несигурен простор на сеќавањето – семејните приказни, фотографиите, речениците што некој ги повторува со години, книгите, имињата на улиците, песните, гробовите, архивите, предметите што одеднаш станале поважни од нивната употребна вредност.
Затоа прашањето „дали паметиме?“ можеби е премногу едноставно. Поинтересно е: што паметиме, кого паметиме, зошто токму него и што правиме со она што сме го запаметиле? А уште понепријатно е прашањето – колку се паметиме едни со други?
Современата философија на сеќавањето одамна не го разгледува паметењето како обичен магацин во кој минатото стои непроменето и чека да биде повикано. Сеќавањето е поврзано со личниот идентитет, со знаењето, со чувствата и со начинот на кој човекот го реконструира сопственото минато. Затоа кога се сеќаваме ние не отвораме стара фиока. Во извесна смисла повторно ја составуваме собата.
Колку од нас останува ако исчезнат нашите спомени?
Ова прашање ја следи философијата со векови затоа што допира до нешто многу подлабоко од способноста да се присетиме на датум, лице или настан. Ако човекот ја изгуби сопствената биографска врска со минатото, што останува од неговото чувство дека е истиот човек кој вчера сакал, ветил, погрешил или се радувал?
Во расправите за личниот идентитет, меморијата постојано се враќа како еден од начините преку кои го разбираме континуитетот на личноста низ времето. Ние не се чувствуваме како низа неповрзани луѓе што секое утро почнуваат одново. Чувствуваме дека постои некаква нишка. Таа нишка е составена од телото, од навиките, од односите, од карактерот, но и од приказната што си ја кажуваме за себе.
И тука сеќавањето станува опасно интересно. Зашто приказната не е секогаш верен препис на она што се случило.
Некои епизоди ги паметиме со речиси фотографска острина, други ги знаеме само затоа што некој ни ги раскажувал. Некогаш со години сме уверени дека паметиме една сцена, а всушност паметиме фотографија од таа сцена. Другпат сеќавањето ја задржало светлината во една соба, мирисот на еден ходник или начинот на кој некој ја изговорил нашата реченица, а го изгубило сето она што би било поважно за историчарот.
Меморијата има своја хиерархија на важноста, која ретко се совпаѓа со календарот.
Анри Бергсон правел разлика меѓу меморијата на навиката и сеќавањето на минатото – меѓу она што телото научило да го прави и она што во свеста се враќа како преживеано искуство. Таа разлика, во различни облици, останала важна и во подоцнежните философски и психолошки размислувања за паметењето. Но човековото сеќавање станува највознемирувачко токму таму каде што од факт преминува во значење.
Не паметиме сè што сме живееле. Паметиме одломки од кои подоцна го создаваме она што го нарекуваме свој живот.
Книжевноста знае дека заборавањето е дел од сеќавањето
Можеби затоа книжевноста толку упорно се враќа кон меморијата. Романот, дневникот, автобиографијата, елегијата, семејната хроника – сите тие на некој начин се обидуваат да го победат истото ограничување: она што се случило исчезнува, а зборот се обидува да му даде уште малку време.
Марсел Пруст го претвори ненамерното сеќавање во една од најпрепознатливите книжевни слики на XX век. Вкус, мирис или незначителна сетилна ситница може ненадејно да отвори минато кое разумот не успевал да го повика. Тоа е големата книжевна лекција на сеќавањето: најважното понекогаш не доаѓа кога го бараме.
Но Хорхе Луис Борхес ја постави обратната можност. Во „Фунес, човекот што памети“, човекот кој практично ништо не може да заборави не станува помудар поради својата совршена меморија. Напротив, неговиот свет се задушува од поединости. Ако секој лист на дрвото го паметиме од секој агол и во секој миг, како ќе стигнеме до поимот „дрво“?
Токму тука се крие парадоксот: заборавањето не е секогаш непријател на паметењето. Понекогаш е негов услов.
За да можеме да раскажеме една приказна, мораме да избереме. За да разбереме еден живот, мораме да испуштиме илјадници часови во кои ништо пресудно не се случило. За да создадеме лик во книжевноста, не можеме да го опишеме секој негов здив. Значењето настанува преку изборот.
Пол Рикер токму од таа напнатост создаде голем дел од својата книга Memory, History, Forgetting, во која односот меѓу сеќавањето, историјата и заборавањето не е поставен како едноставна борба на доброто паметење против лошото заборавање. Прашањето е посложено: може да постои и премногу сеќавање, и премалку сеќавање, селективно паметење, потиснување, па и злоупотреба на минатото.
Тогаш книжевноста престанува да биде украс на меморијата. Таа станува еден од нејзините најважни инструменти.
Кој одлучува што една култура ќе памети?
Поединецот има спомени, но ниедно сеќавање не живее сосема само. Јазикот со кој го раскажуваме минатото сме го наследиле. Имињата на историските настани ги учиме од други. Семејството ни кажува што се случувало пред да се родиме. Училиштето организира едно минато, празниците друго, книжевноста трето, а личните приказни понекогаш го чуваат токму она што официјалната историја го пропуштила.
Морис Халбвакс ја разви идејата за колективното паметење, покажувајќи колку силно индивидуалното сеќавање зависи од општествените рамки во кои човекот живее. Подоцнежните студии на меморијата уште пошироко го отворија прашањето за тоа како групите, заедниците и општествата го организираат своето минато.
Тука веќе не зборуваме само за она што мозокот го задржал. Зборуваме за архиви и музеи, за споменици и песни, за обичаи, семејни преданија, учебници, книжевен канон, годишнини, топоними и јазик. Сите тие се технологии на културното паметење.
И секоја од нив истовремено памети и заборава.
Нема култура што може да го носи целото свое минато со еднаква тежина. Изборот е неизбежен. Проблемот почнува кога изборот се претставува како целината; кога она што не влегло во официјалниот расказ почнува да изгледа како никогаш да не постоело. Токму затоа односот меѓу историјата, колективното сеќавање и идентитетот останува едно од поважните прашања во философијата на историјата.
За книжевноста ова е особено важно. Книжевниот текст може да го врати во видливост она што документот едвај го забележал: еден говор, една куќа, преселба, детство, исчезната маала, семеен страв, работнички живот, љубов што никогаш немала историска важност. Историскиот документ обично мора да праша што се случило. Книжевноста може да праша како било да се живее додека тоа се случувало.
Токму затоа културите ги паметат своите книги подолго отколку многу официјални говори.
Дигитално паметиме речиси сè, а можеби се сеќаваме сè помалку
Нашето време му даде на старото прашање нова форма. Никогаш порано човекот немал толку многу надворешна меморија на располагање. Телефонот знае кога сме фотографирале, каде сме биле, со кого сме комуницирале. Пребарувачот ни го враќа фактот што некогаш моравме да го знаеме. Облакот складира години фотографии кои можеби никогаш повторно нема да ги погледнеме.
Но архивирањето не е исто што и сеќавањето.
Можно е да поседуваме десет илјади фотографии од сопствениот живот и сепак да немаме јасна приказна за него. Можно е секоја информација да биде достапна за неколку секунди, а да немаме чувство дека нешто навистина знаеме. Машината може да ја зачува сликата, но не знае зошто токму таа недела била последната во која семејството седело околу истата маса.
Човечкото сеќавање не ја добива вредноста од количината на складирани податоци. Неговата вредност е во врската меѓу минатото и сегашното.
Се сеќавам значи: ова сè уште нешто ми прави.
Оттука и едно потешко значење на прашањето „колку се паметиме“. Не станува збор само за тоа дали ќе го запаметиме името на некој писател, роднина, пријател или човек кој оставил трага во една заедница. Прашањето е дали неговото постоење ќе продолжи да создава некаква смисла меѓу живите.
Кога читаме книга напишана пред сто години, правиме нешто повеќе од културна навика. На еден одамна замолчен глас му дозволуваме повторно да влезе во сегашноста. Кога ја раскажуваме семејната приказна на следната генерација, на некој начин му продолжуваме живот на човек кој веќе нема можност самиот да се претстави. Кога чуваме јазик, песна, ракопис, фотографија или сведоштво, спречуваме еден дел од човечкото искуство да стане безимен.
Сепак, не можеме сè да спасиме. Ниту поединецот, ниту културата.
Можеби зрелоста на паметењето започнува токму со тоа признание. Не со опсесијата ништо да не се заборави, туку со одговорноста внимателно да избереме што не смееме лесно да го препуштиме на заборавот.
Зашто човекот, конечно, не останува само во фактот дека некогаш постоел. Останува додека некој негов збор уште се повторува, додека нечија постапка уште се раскажува, додека една книга повторно се отвора, додека некој го изговара неговото име со сознание дека зад него имало цел свет.
А можеби тоа е и најчовечкиот одговор на прашањето колку се паметиме: никогаш целосно, никогаш засекогаш – но понекогаш доволно за нечиј минат живот повторно, макар за миг, да стане присутен.
