Соседството како тест за достоинство

Да се каже дека Бугарија е „најголем непријател на Македонија“ звучи остро, речиси недипломатски. Ама понекогаш токму острината ја открива вистината што учтивиот речник ја замаглува. Непријател не е секој што има спор со тебе. Непријател не е ни секој што не те сака. Вистински опасен сосед е оној што не се задоволува со граница, договор, соработка или трговија, туку посегнува по твојата меморија, по твојот јазик, по твоето име, по правото самиот да кажеш кој си.

Токму тука е суштината на македонско-бугарскиот проблем. Тој не е обичен билатерален спор меѓу две држави, ниту техничко недоразбирање околу учебници, протоколи и комисии. Тоа е судир меѓу една држава што сака европска иднина без да се откаже од своето достоинство и сосед кој со членството во Европската Унија доби инструмент да ја претвори историјата во услов, а идентитетот во предмет на преговарање. Од 2020. година бугарското блокирање на македонскиот европски пат стана дел од поширока рамка во која јазикот, историјата и уставните измени се врзуваат со процесот на пристапување кон ЕУ.

Не е проблемот во народот, туку во политиката

Важно е да се каже јасно: не станува збор за омраза кон бугарскиот народ. Народите не треба да бидат претворени во колективни непријатели. Во Бугарија има луѓе, интелектуалци, новинари, граѓани и демократски гласови што не мислат како националистичката државна матрица. Но државната политика на Софија кон Македонија особено во последниве години има континуитет што не може да се објасни со моментална предизборна реторика.

Таа политика не бара само гаранции за права на граѓани што се самоопределуваат како Бугари во Македонија. Такво прашање само по себе може да биде легитимно во европски контекст. Проблемот почнува таму каде што тоа барање се врзува со условување на македонскиот јазик, македонската историја и македонската посебност. Во таа точка соседството престанува да биде соседство и станува притисок.

Затоа македонската јавност со право ја чита оваа политика како закана. Не затоа што Македонија се плаши од признавање права, туку затоа што гледа дека зад формално европскиот речник стои стара желба: македонското да биде претставено како изведено, секундарно, недовршено, условено. На Panoptikum веќе беше отворено ова прашање преку текстот „Сосед со хегемонистички и асимилаторски цели“, во кој бугарската позиција е прочитана токму низ нејзиниот однос кон македонскиот јазик и идентитет.

Кога европскиот пат станува идентитетска уцена

Македонија веќе плати висока цена за европската перспектива. Преспанскиот договор ја отвори вратата кон НАТО, но не ја отвори европската врата онака како што ѝ беше ветувано на јавноста. Наместо тоа, по грчкиот спор дојде бугарскиот услов. Едно историско прашање беше заменето со друго, а македонското општество повторно беше ставено пред формула што звучи како избор, но се чувствува како принуда: промени нешто во себе за да продолжиш понатаму.

Тука е најголемата политичка штета. ЕУ која требаше да биде простор на правила, критериуми и вредности дозволи билатерално прашање да стане европска рамка. Тоа не ја прави Бугарија само тежок сосед, туку сосед кој успеал сопствената историска агенда да ја внесе во механизмот на европското проширување. Според извештаи и анализи, македонскиот напредок кон ЕУ останува заглавен околу уставните измени и бугарските услови, додека Албанија веќе се издвои на својот пат.

Тука нема наивност. Кога една земја-членка може да го блокира европскиот пат на соседот поради историско-идентитетски спор, тогаш таа не користи само право на вето. Таа користи моќ. А моќта, кога е насочена кон слабеење на туѓата самосвест, не е дипломатски инструмент, туку политичка агресија со меки средства.

Македонското малцинство како огледало на бугарската политика

Најнепријатното прашање за бугарската државна позиција не е само што бара од Македонија, туку што одбива да признае кај себе. Македонското малцинство во Бугарија со години се појавува пред европските механизми за човекови права, а Европскиот суд за човекови права има пресуди поврзани со здружувањето на македонски организации како ОМО „Илинден“-Пирин.

Тука се гледа вистинската асиметрија. Софија бара уставно признавање на Бугарите во Македонија како услов за европски напредок, а истовремено одбива да го отвори прашањето за Македонците во Бугарија како нормално европско прашање за човекови права. Таквата политика не гради доверба. Таа создава чувство дека „добрососедството“ се бара само во една насока: Македонија да отстапува, Бугарија да условува.

На Panoptikum оваа линија беше допрена и во текстот „ЕФА бара Бугарија да се извини: македонското малцинство како европски запис“, во кој прашањето за македонското малцинство не е третирано како дневнополитичка парола, туку како дел од подолг европски документарен и правен контекст.

Зошто токму Бугарија се чувствува како најголем непријател?

Македонија имала многу тешки соседи и многу историски притисоци. Но бугарската политика има една особена тежина: таа не доаѓа само однадвор, туку се обидува да влезе во самото толкување на македонското постоење. Таа не вели само „не се согласуваме со вас“. Таа често имплицира: „вие не сте тоа што велите дека сте“.

Тоа е разликата меѓу спор и негација. Спорот може да се решава. Негацијата ја труе самата можност за доверба.

Кога некој сосед ти го оспорува јазикот, не ти оспорува граматичка категорија. Ти го оспорува гласот. Кога ти ја оспорува историјата, не расправа само за архиви. Ти ја оспорува меморијата. Кога ти ја условува иднината со прифаќање на неговата верзија за твоето минато, тогаш европската интеграција станува политичка исповедница во која од тебе се бара да се одречеш од дел од себе.

Токму затоа Бугарија во свеста на голем дел од Македонците не е обичен сосед со кој имаме спор. Таа е сосед што ја користи својата позиција за да ја направи Македонија помала од самата себе. А тоа е најопасниот облик на непријателство: не оној што те напаѓа со оружје, туку оној што сака да те убеди дека твоето постоење треба да биде заверено од неговата историја.

Македонскиот одговор не смее да биде омраза

Сепак, македонскиот одговор не смее да биде примитивен рефлекс. Омразата е најевтиниот доказ дека си поразен. Македонија нема потреба од антикултурна хистерија, од плукање по народ, од етнички навреди или од фолклорна агресивност. Тоа би било спуштање на теренот на оние што сакаат да ја претстават македонската одбрана како националистичка нервоза.

Македонскиот одговор треба да биде ладен, достоинствен и тврд: нема преговори за јазикот; нема политичка трговија со идентитетот; нема европска иднина што бара самопоништување. Да се биде добар сосед не значи да молчиш кога соседот ти го оспорува темелот. Да се биде европски ориентиран не значи да се прифатат сите уцени во името на европската иднина.

Македонија може и треба да соработува со Бугарија во економија, култура, инфраструктура, образование и човечки контакти. Но соработка е можна само кога постои заемно признавање. Без тоа секој договор е хартија врз која едната страна пишува иднина, а другата брише минато.

Непријателот како политичка функција, не како етничка судбина

Затоа кога ќе се каже „Бугарија е најголем непријател на Македонија“ реченицата треба да се разбере прецизно: не како вечна омраза меѓу народи, туку како опис на државна политика што во овој историски момент најдиректно ги погодува македонскиот идентитет и македонската иднина. Бугарија не е најголем непријател затоа што е сосед. Таа станува најопасен сосед тогаш кога соседството го претвора во условување, а европската маса во место за идентитетска ревизија.

Македонија не треба да се плаши од Бугарија. Треба да ја чита точно. А точноста понекогаш е построга од гневот.

Најголемиот непријател не е оној што стои далеку и вика против тебе. Најголемиот непријател е оној што стои до тебе, ти се нарекува брат, а потоа бара да му докажеш дека имаш право да се викаш онака како што се викаш, да зборуваш онака како што зборуваш и да паметиш онака како што паметиш.

Тоа не е добрососедство. Тоа е борба за правото на Македонија да остане Македонија.