Европскиот пазар на природен гас повторно влегува во чувствителна зона непосредно пред почетокот на грејната сезона. Денеска фјучерсите на холандскиот TTF, главниот европски репер за природен гас, се движеа околу 74 евра за мегават-час, а во текот на тргувањето беше надминато и нивото од 75 евра – највисока зона од почетокот на 2023. година. Само два дена претходно октомврискиот договор достигна 70,85 евра за мегават-час.
Тоа сè уште не значи дека Европа влегува во повторување на енергетската криза од 2022. година. Сепак, комбинацијата е непријатна: ново заострување на конфликтот меѓу САД и Иран, нарушени текови на течен природен гас од Персискиот Залив, складишта пополнети под вообичаеното сезонско ниво и зимска побарувачка која допрва треба да почне.
Ормускиот теснец повторно ја диктира цената
Непосредниот повод за најновиот скок се обновените судири на Блискиот Исток. Секое ново заострување околу Ормускиот Теснец веднаш се претвора во пазарен ризик, бидејќи преку овој тесен морски коридор во нормални услови минува речиси една петтина од глобалната трговија со течен природен гас. Меѓународната агенција за енергија уште во својот извештај за третиот квартал предупреди дека кризата на Блискиот Исток силно ги нарушила тековите на ЛНГ и дека враќањето на нормалниот сообраќај останува неизвесно.
За Европа тука се појавува суштинскиот проблем. По големото намалување на рускиот гас што доаѓаше преку гасоводи, континентот изгради нови терминали, ги прошири правците на снабдување и значително ја зголеми улогата на ЛНГ. Системот денес е пофлексибилен отколку пред четири години, но цената на таа флексибилност е поголема изложеност на глобалниот пазар. Танкерите со ЛНГ можат да бидат пренасочени кон купувачот што ќе понуди подобра цена, па Европа во студените месеци директно се натпреварува со големите азиски увозници.
Складиштата се полнат, но побавно од посакуваното
Вториот сигнал за претпазливост се европските резерви. Според последните достапни податоци на Gas Infrastructure Europe, на 31. август складиштата во ЕУ биле пополнети 65,44 проценти, со околу 740 терават-часови складирана енергија. Разликите меѓу државите се големи: Германија била на 53,32%, Холандија на 47,27%, Италија на 83,25%, а Полска над 93%.
Токму Германија е меѓу највнимателно следените пазари. Нејзината влада кон крајот на август соопшти дека полнењето се забрзува и дека целта од 70 проценти до почетокот на ноември останува достижна, иако тешка. Тоа е важна разлика во однос на насловите што сугерираат дека Европа е пред непосреден недостиг: ниските резерви го зголемуваат ризикот и ценовната чувствителност, но сами по себе не значат дека гас ќе нема.
И Европската комисија на 1. јули оценуваше дека нема непосредна загриженост за сигурноста на снабдувањето во претстојната зима и дека ниво од околу 80 проценти во европските складишта би било доволно за зимската сезона. Таа проценка, сепак, беше дадена пред најновата ескалација на конфликтот и новиот ценовен бран, па пазарната слика денес е понервозна.
Што навистина значи сценариото од 100 евра?
Бројката што најмногу привлекува внимание е 100 евра за мегават-час. Таа не е прогноза дека гасот неизбежно ќе стигне до тоа ниво. Станува збор за ризично сценарио поврзано со продолжено нарушување на снабдувањето од Блискиот Исток.
Аналитичари на Goldman Sachs проценуваат дека, доколку енергетскиот извоз од регионот се нормализира само постепено во текот на 2027 година, договорите за TTF за декември 2026. би можеле да мора да надминат 100 евра за мегават-час за Европа да привлече доволно ЛНГ и да ги одржи резервите во текот на зимата. Тоа е значително поекстремно од основното сценарио на банката и треба да се чита токму така – како цена на неповолен сплет од геополитика, ограничена понуда и силна зимска побарувачка, а не како веќе утврдена зимска цена. Податоците и сценаријата објавени од Euronews ја покажуваат токму таа разлика.
Поскапиот гас не стигнува веднаш до домашната сметка
Берзанската цена од 70 или 75 евра за мегават-час не е исто што и цената што домаќинството ја плаќа на сметката. Меѓу големопродажниот пазар и крајниот корисник стојат договорите на снабдувачите, регулираните тарифи, даноците, државните мерки и различните модели на формирање на цените во секоја земја.
Затоа и преносот на ценовниот удар е различен. Проценки на Oxford Economics, цитирани во анализите за актуелниот скок, покажуваат дека во просек може да бидат потребни околу шест месеци големопродажните промени целосно да се пренесат врз потрошувачките цени, со значајни разлики меѓу европските држави. Индустријата, особено производството со голема потрошувачка на енергија, вообичаено го чувствува притисокот побрзо.
Токму тука е реалниот економски ризик од сегашното поскапување. Ако високите цени траат кратко, ударот може да остане ограничен. Ако се задржат со месеци, поскапиот гас почнува да се прелева во електричната енергија, индустриските трошоци, транспортот, цените на производите и, конечно, во инфлацијата.
Зимата ќе ја решаваат неколку фактори истовремено
Европа во септември 2026. не е во позицијата во која беше во најтешките месеци од 2022. година. Има повеќе ЛНГ терминали, повеќе правци за снабдување, подобри интерконекции и искуство во управувањето со кризни резерви. Но има и помала ценовна удобност отколку што се очекуваше пред неколку месеци.
Топла зима, стабилизирање на Блискиот Исток, нормализирање на ЛНГ испораките и добро производство од обновливи извори би можеле брзо да го намалат притисокот. Студен период, слабо производство од ветер, нов прекин во Персискиот Залив и силна азиска побарувачка би го направиле спротивното.
Затоа сигналот што доаѓа од пазарот не е дека Европа неизбежно ја чека нова енергетска криза. Сигналот е дека просторот за грешка станува потесен. Гасот над 70 евра е предупредување, а вистинскиот тест ќе биде колку брзо ќе се полнат складиштата во септември и октомври – и дали геополитиката ќе ѝ дозволи на Европа да ја дочека зимата со посигурна енергетска резерва.
