Македонската премиера на долгометражниот документарен филм „Добри луѓе“ на Милчо Манчевски се одржа на 23 август во Куршумли ан, во рамките на 17. Фестивал на креативен документарен филм „МакеДокс“. Од денес, 26 август, филмот е и на репертоарот на Cineplexx Скопје, со што приказната што прво мина низ фестивалската публика влегува во поширока кино-дистрибуција.
На „МакеДокс“ филмот беше прикажан надвор од главната компетиција, но учествува за Наградата за најдобри етички идеи. Проекцијата беше проследена со разговор со Манчевски, модериран од Петра Селишкар, а на барање на публиката почетокот на разговорот беше одбележан со минута молчење за 63-те млади луѓе кои го загубија животот во пожарот во Кочани.
„Добри луѓе“ стигна во Скопје по светската премиера во документарната конкуренција на 32. Сараевски филмски фестивал, каде што беше претставен како 86-минутен документарец за тагата, преживувањето и човечката поврзаност по катастрофата. Во официјалната програма на Сараевскиот филмски фестивал, филмот е опишан како дело што со воздржаност ги следи преживеаните и луѓето кои помагале, оставајќи ги пред камерата како личности, а не како симболи на една трагедија.
Кога камерата решава да не го претвори страдањето во спектакл
Тоа е и точката од која „Добри луѓе“ станува повеќе од вест за нов филм и фестивалска премиера. Прашањето што го отвора е старо колку и документарниот филм: што смее камерата пред туѓата болка и каде треба да запре?
Манчевски во разговорот по скопската проекција објасни дека намерата била луѓето што непосредно ја преживеале трагедијата да добијат простор, а филмаџиите свесно да се повлечат во втор план. „Сакавме да им дадеме можност да ја искажат својата приказна и својата болка“, рече тој. Филмот почнал да се снима само еден месец по трагедијата, во време кога многумина од соговорниците сè уште биле во непосреден шок.
Оттука произлегува и неговата аскетска форма. Наместо реконструкции, архивски спектакл, слики од градот или визуелно објаснување на она што веќе се случило, Манчевски избира лице, глас и пауза. Во разговорот на „МакеДокс“ самиот објасни дека било лесно филмот визуелно да се „збогати“, но дека намерно сакал гледачот да остане лице в лице со луѓето кои зборуваат – да ги види и да ги чуе без удобна можност вниманието да го префрли на нешто друго.
Тој пристап го забележува и европската филмска критика. Во освртот на Cineuropa, филмот е опишан како документарец составен главно од сведоштва на луѓе поставени пред темна, ненаметлива заднина. Критиката ја посочува токму едноставноста на формата: зборот и лицето го носат материјалот, додека настанот најчесто се создава во свеста на гледачот преку кажаното, а не преку слики од трагедијата.
Документарец и документ
Разликата меѓу тие два збора е суштинска. Документарецот е авторско дело, со избор, монтажа, ритам и гледна точка. Документот останува како запис дека некој бил таму, видел, преживеал, изгубил некого или тргнал да помогне. Манчевски отворено зборува за сопствената недоверба кон документарниот жанр и за опасноста вистината да биде обликувана според волјата на авторот. Токму затоа изборот на минимализам во „Добри луѓе“ може да се чита како обид авторството да стане помалку видливо, без притоа да исчезне.
Филмот, се разбира, и понатаму е направен од избори. Некој одлучил кого ќе слушаме, кој кадар ќе остане, колку долго ќе трае една тишина и каде ќе заврши едно сведоштво. Манчевски вели дека конечната форма била создавана со месеци во монтажа. Но наместо монтажата да ја забрзува болката или да создава драматургија на шокот, идејата била индивидуалните приказни да оформат поголема слика без да ја изгубат сопствената тежина.
Во интервју за Cineuropa режисерот ја објаснува истата одлука: филмот е намерно задржан во крајно аскетска и минималистичка форма за преживеаните и луѓето што помагале да останат во центарот. Тоа е естетски избор, но во овој случај е и прашање на однос кон луѓето пред камерата.
Кој има право да зборува по трагедијата?
По големи несреќи јавниот простор брзо се исполнува со изјави, анализи, политички пресметки, експерти, институции и барања за одговорност. Тој разговор е неизбежен и неопходен. Во него, сепак, лесно се случува луѓето на кои трагедијата непосредно им се случила да станат предмет на туѓите реченици.
„Добри луѓе“ тргнува во спротивна насока. Според Манчевски, почетниот импулс бил токму сознанието дека за драматичните настани зборуваат сите, додека оние што ги преживеале често остануваат најмалку чуени. Затоа преживеаните, семејствата и луѓето што помагале не се материјал околу кој се гради нечија теза. Нивниот исказ е самата материја на филмот.
Тоа не значи дека филмот треба да ја замени истрагата, судот или јавната расправа за одговорноста. Кога на разговорот во Куршумли ан бил прашан дали документарецот може да влијае врз судскиот процес, Манчевски одговорил кратко: „Јас сум режисер, не сум судија.“ Реченицата ја означува границата што филмот си ја поставува. Тој не изрекува пресуда. Неговиот простор е сеќавањето, сведоштвото и човекот кој останува откако телевизиските камери ќе ја сменат темата.
„Добри луѓе“ и трошката надеж што останува
Насловот можел лесно да звучи сентиментално ако филмот се обидувал добрината да ја претстави како утешна приказна. Според она што го кажува режисерот и според досегашните фестивалски описи, идејата е потврда: да се видат луѓето кои во момент на катастрофа помагале на други луѓе, а потоа морале да продолжат да живеат со она што го виделе.
Манчевски на „МакеДокс“ зборуваше и за „трошката надеж“ на крајот од филмот. Таа формулација можеби најдобро го определува просторот во кој се движи „Добри луѓе“. Надежта овде нема моќ да го поправи минатото. Таа може само да покаже дека покрај загубата останале и постапките на луѓето кои во најлошиот миг избрале да помогнат, да спасуваат, да останат покрај некого.
Филмот е продуциран од „Банана филм“ со приватни средства на Милчо Манчевски. Директор на фотографија е Иван Ивановски, монтажата е на Мишко Чунихин, а музиката на Игор Василев Новоградска. Според информациите објавени пред кино-прикажувањата, приходот од билетите е наменет за помош на жртвите и преживеаните преку „Support Kocani“.
По Сараево и македонската премиера на „МакеДокс“, „Добри луѓе“ сега излегува од фестивалскиот круг и доаѓа пред редовната кино-публика. Тоа е можеби и најсоодветниот следен живот за еден ваков филм: сведоштвата да не останат затворени во моментот кога трагедијата беше вест, туку да продолжат да постојат како запис за луѓето што биле таму – и за оние што, среде хаосот, се обиделе да бидат добри луѓе.
