Книжевноста отсекогаш живеела меѓу две спротивставени потреби: да го продолжи она што го наследила и да се ослободи од него. Писателот влегува во веќе создаден свет од јазик, жанрови, ритми, правила, книжевни постапки и читателски очекувања. Сепак, во моментот кога тие облици престануваат да бидат доволни за искуството што треба да се изрази почнува експериментот.
Во својата највредна форма тој не е обична желба да се биде поинаков. Книжевниот експеримент е потрага по форма за нешто што сè уште нема соодветен облик. Понекогаш тоа значи нарушување на хронологијата, понекогаш распаѓање на стабилниот раскажувач, другпат мешање жанрови, необична синтакса или реченица која намерно одбива да се однесува онака како што очекуваме.
Затоа експериментот не стои на работ на книжевноста. Тој е еден од начините на кои книжевноста се обновува.
Кога правилото станува тесно
Секоја книжевна традиција создава правила. Романот постепено воспоставил свои очекувања за ликовите, заплетот и раскажувањето. Поезијата со векови развивала метрички системи, рима и разновидни строфични облици. Драмата имала свои закони на дејството, просторот и времето. Потоа доаѓа автор кој чувствува дека токму правилото станало пречка.
Тука треба да се направи важна разлика. Не е секое кршење на правилото книжевен експеримент, како што ни секоја необичност не е иновација. Вредниот експеримент има причина. Формата се менува затоа што со неа се менува и начинот на кој нешто може да биде кажано, почувствувано или разбрано.
Модернизмот на почетокот од 20. век особено силно ја отвори оваа можност. Наместо сигурен свет раскажан од стабилна перспектива, дел од модернистичките автори почнуваат да работат со фрагментарност, промени на гледната точка, нестабилност на времето и недоверба кон јазикот. Poetry Foundation во својот преглед на модернизмот токму експериментирањето со времето, перспективата, синтаксата и наследените книжевни вредности го издвојува како една од неговите суштински особености.
Она што во еден миг изгледало како нарушување подоцна може да стане дел од нормалниот книжевен речник. Слободниот стих, на пример, денес не го доживуваме како книжевна провокација, иако неговото ослободување од редовната метричка шема било дел од големата промена во поетското размислување. Историјата на литературата е полна со такви пресврти: вчерашниот експеримент станува утрешна традиција.
Џојс и романот што престанува да биде едноставна приказна
Џејмс Џојс останува еден од најочигледните примери за тоа што се случува кога експериментот не е украс, туку основен принцип на делото. Во „Улис“ еден обичен ден добива огромна книжевна густина. Надворешниот настан повеќе не е доволен: мислата, асоцијацијата, сеќавањето, телесното чувство и јазичната игра се претвораат во самата материја на романот.
Токму затоа „Улис“ не е значаен само поради приказната што ја раскажува, туку поради прашањето што го поставува: колку далеку може да оди романот пред да престане да личи на она што дотогаш сме го нарекувале роман? За овој пресврт пошироко пишувавме и во текстот „Улис“ на Џемс Џојс – роман во кој еден обичен ден станува цел еден свет.
Подоцна, со „Finnegans Wake“, Џојс ќе отиде уште подалеку. Јазиците се вкрстуваат, зборовите се преобразуваат, звукот неретко станува еднакво важен како непосредното значење, а читањето се претвора во дешифрирање. Делото покажува една крајна точка на книжевниот експеримент: мигот во кој писателот повеќе не употребува само јазик, туку речиси создава сопствен јазичен систем.
Од приказната кон свеста
Експериментот во литературата често се појавува затоа што традиционалниот начин на раскажување веќе не изгледа способен веродостојно да го претстави човечкото искуство. Човекот не размислува во уредни поглавја. Сеќавањата не доаѓаат по хронолошки ред. Една миризба може да отвори детство, еден збор да предизвика страв, една случајна слика да ја прекине логиката на сегашниот миг.
Оттука произлегуваат постапки како внатрешниот монолог и струјата на свеста. Наместо писателот да ни каже што мисли ликот, текстот настојува да го доближи читателот до самото движење на мислата. Реченицата тогаш може да стане подолга, неправилна, асоцијативна, понекогаш речиси неуредна – затоа што свеста не функционира како административен извештај.
Вирџинија Вулф, Вилијам Фокнер и други модернистички автори ќе ја развијат оваа можност на различни начини. Формата веќе не е сад во кој се става содржината. Таа самата почнува да го создава значењето.
Читателот повеќе не е само набљудувач
Книжевниот експеримент го менува и местото на читателот. Во традиционално конструираниот наратив патот низ делото е релативно јасен: почеток, развој, пресврт, крај. Експерименталниот текст може намерно да го укине тој комфор.
Раскажувачот може да биде неверодостоен. Настаните може да се повторуваат од различни перспективи. Крајот може да не разреши ништо. Одделни фрагменти може да бараат читателот сам да воспостави врска меѓу нив. Во таквата книжевност читањето станува работа, но токму затоа и соучество.
Критичкото читање тука станува особено значајно, зашто книжевното дело не живее само преку она што го кажува, туку и преку начинот на кој нè принудува да го читаме. За односот меѓу формата, значењето и читателот пошироко станува збор во Panoptikum текстот „Науката за литература: како се чита книжевното дело надвор од првиот впечаток“.
Кога експериментот станува празна постапка
Слободата сама по себе не гарантира вредност. Ова е можеби најважната граница кога се зборува за експериментална литература. Еден текст може да биде тежок, фрагментарен, необичен и формално храбар, а сепак да остане празен.
Нарушувањето на синтаксата нема вредност само затоа што синтаксата е нарушена. Распарчениот наратив не станува голема литература само затоа што читателот тешко го следи. Кога зад формалната постапка нема суштинска потреба, експериментот лесно станува манир.
Вистинската иновација се препознава кога формата и идејата почнуваат да зависат една од друга. Ако делото би го кажало истото со конвенционална постапка без нешто да изгуби, тогаш можеби експериментот и не бил неопходен. Ако, пак, токму необичната форма ни овозможува да почувствуваме нешто што поинаку би останало недостапно, тогаш таа престанува да биде трик.
Јазикот како лабораторија
Можеби најдлабокото подрачје на книжевниот експеримент е самиот јазик. Писателот не располага само со значењето на зборовите. Тој располага и со нивниот звук, ритам, двосмисленост, должина, повторување, судир и молк.
Поезијата особено јасно го покажува тоа. Реченицата може да биде прекината на неочекувано место, распоредот на зборовите да добие визуелна функција, граматичката норма намерно да се наруши, а значењето да остане отворено меѓу повеќе можни читања.
Овде книжевниот експеримент допира до едно пошироко прашање: дали јазикот само ја опишува стварноста или учествува во нејзиното создавање? Писателот кој го менува начинот на кој се користи јазикот во исто време го проверува и начинот на кој мислиме со него.
Од страницата кон мрежата
Дигиталната култура отвори нова фаза на експериментот. Книжевното дело повеќе не мора секогаш да биде фиксиран текст што читателот го следи од првата до последната страница. Може да се разгранува преку хиперлинкови, да бара избор од читателот, да комбинира текст, звук, подвижна слика и програмирана интеракција.
Electronic Literature Organization во електронската книжевност вклучува форми како хипертекстуална фикција и поезија, интерактивна фикција, генеративни дела и книжевни форми што ги користат специфичните можности на компјутерот и мрежата. Тоа е важна разлика: дигиталната книжевност не е едноставно печатена книга префрлена на екран. Во нејзините најекспериментални форми технологијата учествува во самата структура на делото.
Овој премин не се појавил од ништо. Желбата за нелинеарно, разгрането и фрагментарно читање е многу постара од Интернет. За нејзината врска со модернистичките, авангардните и постмодернистичките практики пишувавме и во текстот „Книжевноста на новите медиуми: кога текстот почнува да се движи низ мрежа“.
Традицијата не е спротивност на експериментот
На прв поглед експериментот изгледа како бунт против традицијата. Во суштина, најсериозните експерименти речиси секогаш водат разговор со неа. За да се прекрши едно правило со смисла, треба да се знае што тоа правило овозможувало, зошто настанало и што се губи кога ќе биде напуштено.
Затоа книжевната иновација не напредува по права линија од „старо“ кон „ново“. Понекогаш радикалниот современ автор се враќа кон митот, античката структура или усното раскажување и од нив создава нешто неочекувано. Другпат формата што некогаш била револуционерна станува конвенција против која ќе се побуни следната генерација.
Во тоа постојано движење книжевноста ја зачувува својата виталност. Таа не живее затоа што пронашла совршена форма, туку затоа што никогаш не престанува да се прашува дали формата што ја има е доволна.
Експериментот затоа не е гаранција за голема литература, но без него книжевноста би останала затворена во веќе освоените територии. Најзначајните експерименти не бараат од читателот да им се восхитува затоа што се необични. Тие му покажуваат дека приказната, реченицата, страницата, па дури и самиот поим за книга можат да функционираат поинаку. А кога еднаш ќе го видиме тоа, границата на книжевноста веќе е поместена.
