На 20 август 1969 година Скопје отворило изложба која на хартија можела да изгледа како уште еден културен настан во летниот календар. Во градот пристигнале карикатури од 146 автори од 33 земји, изложбата траела до 24 август, а темата била сведена на три едноставни збора: „Мир, солидарност, хуманост“. Повеќе од половина век подоцна станува јасно дека не станувало збор за краткотрајна изложба, туку за почеток на една од најдолговечните македонски културни манифестации со меѓународен карактер.
Од таа прва Светска изложба на карикатури ќе израсне денешната Светска галерија на карикатури на ОСТЕН. ОСТЕН ја опишува манифестацијата како единствена од ваков вид во Македонија, најстара на Балканот и една од најстарите што континуирано опстојуваат во светот. Тоа е прилично голема биографија за нешто што започнало со цртеж, хартија и идеја дека една добра карикатура понекогаш може да каже повеќе од цел политички говор.
Трите збора во 1969 година не биле само пригодна тема
„Мир, солидарност, хуманост“ денес лесно можат да звучат како општи зборови што се ставаат во каталог за некоја меѓународна манифестација. Во 1969 година нивната тежина била поинаква. Светот бил длабоко поделен од Студената војна, Виетнамската војна траела, политичките блокови се натпреварувале за влијание, а само една година претходно советските тенкови влегле во Чехословачка. Во таков свет, изложба на која автори од десетици земји зборуваат за мир и човечка солидарност преку сатира тешко можела да биде целосно невина или само декоративна.
Карикатурата има една предност што малку други уметнички форми ја поседуваат. Не мора да знаете ист јазик со авторот за да ја разберете поентата. Една линија, претерана фигура, симбол или апсурдна ситуација можат за неколку секунди да кажат нешто што во текст би барало страници. Токму затоа политичката и општествената карикатура отсекогаш била повеќе од средство за насмевка – таа може да исмее моќ, да покаже лицемерство, да нападне догма или да го сврти вниманието кон нешто што официјалниот јазик се обидува да го сокрие.
ОСТЕН токму критичката мисла ја става во центарот на сопствената традиција. Карикатурата, сатиричниот цртеж и стрипот преку Светската галерија станале достапни за поширока публика, а тоа што манифестацијата преживеала различни политички системи, економски кризи и културни промени покажува дека потребата од тој вид визуелен коментар не исчезнала.
Скопје веќе знаело што значи зборот солидарност
Има уште една причина поради која темата од 1969 година звучи особено силно токму во Скопје. Шест години претходно, катастрофалниот земјотрес од 1963 го разрушил градот и предизвикал огромна меѓународна акција за помош. Солидарноста тогаш не била апстрактна идеја, туку нешто што скопјани го гледале во странски инженери, архитекти, донации, болници, училишта и уметнички дела што пристигнувале од целиот свет.
Од истиот бран меѓународна културна солидарност во 1964 година бил основан и Музејот на современата уметност. Историјата на МСУ сведочи дека уметници и институции од светот донирале дела за културната обнова на Скопје, а музејот и денес ја носи солидарноста како една од своите темелни вредности. Во тој контекст, појавата на меѓународна галерија на карикатури пет години подоцна изгледа како дел од пошироката трансформација на градот – од место на катастрофа во место на меѓународна културна размена.
Скопје во шеесеттите не сакало само да биде град што светот го обновува. Постепено станувало град што и самиот создава настани способни да го донесат светот тука. Струшките вечери на поезијата веќе добивале меѓународен карактер, Охридското лето ја градело својата традиција, а сега карикатуристи од триесетина земји испраќале свои дела во Скопје. Тоа е можеби поважниот дел од приказната за 20 август 1969 година – Македонија почнувала да создава културни формати кои не биле наменети само за домашна публика.
Од „Остен“ до светска галерија
Самата приказна на ОСТЕН започнала многу порано. Корените се во 1945 година, а од 1951 „Остен“ се развивал како списание во кое хуморот, сатирата и карикатурата добивале сè поголем простор. Околу него се собирале имиња од македонската книжевност, новинарство и карикатура, меѓу кои во различни периоди биле Влада Малески, Славко Јаневски, Ацо Шопов, Дарко Марковиќ и други. До крајот на шеесеттите редакцијата веќе имала доволно искуство и амбиција да излезе од рамките на списанието и да создаде меѓународна манифестација.
Во хронологијата на ОСТЕН 1969 година е запишана како моментот кога редакцијата ја основала и организирала Светската галерија на карикатури. Зачувана е и фотографија од отворањето, како и еден убав симболичен момент: карикатуристот од Ел Салвадор Хозе Бернардо Пачеко – Нандо пуштил бел гулаб, симболот на Галеријата. Во манифестација чија тема била мирот, тој едноставен гест веројатно кажувал доволно и без говор.
Една година подоцна ОСТЕН и Светската галерија влегле во состав на НИП „Нова Македонија“. Потоа доаѓале различни периоди – институционална поддршка, промени во начинот на издавање, транзиција, финансиски проблеми и повторно оживување. Манифестацијата сепак преживеала, а официјалната програма на ОСТЕН денес веќе го води изданието за 2026 година како 58. Светска галерија на карикатури.
Педесет и седум години подоцна, линијата сè уште зборува
Можеби најинтересното е што суштината на карикатурата воопшто не се променила. Технологијата се променила целосно – карикатурите денес патуваат дигитално, авторите можат за неколку секунди да испратат дело од другата страна на светот, а една слика може да стане глобално видлива пред да се исуши мастилото на оригиналот. Но механизмот останал ист: да се земе сложена тема и да се сведе на една слика што ќе го натера гледачот прво да погледне, потоа да се насмее, а понекогаш дури потоа да сфати дека она што го гледа воопшто не е смешно.
Токму затоа 20 август 1969 година не е интересен само како датум во културниот календар. Тој е почеток на традиција во која Скопје создало простор каде што автори од различни држави можеле да разговараат без преведувач. Ним им биле доволни хартија, линија, идеја и малку безобразна храброст да кажат нешто што другите можеби не сакале да го слушнат.
Во свет во кој политичките говори одамна станаа подолги, медиумите побрзи, а јавната комуникација погласна, карикатурата сè уште го има истиот стар трик. Понекогаш само една слика е доволна за сите да разберат што сакал да каже авторот. Скопје го препознало тоа уште во 1969 година.
