Историјата на Албанците не почнува со државата Албанија. Тоа е првата важна работа што треба да се каже зашто кај балканските народи често се мешаат две различни прашања: од каде доаѓа еден народ и кога неговото име станува политичка форма. Албанците како јазична, културна и историска заедница се постари од модерната албанска држава; Албанија, пак, како меѓународно призната политичка творба е производ на драматичниот распад на Османлиската Империја и на балканските војни во почетокот на XX век. Токму во тој јаз меѓу длабокото минато и доцната држава се крие вистинската тежина на темата.

Прашањето за потеклото на Албанците е едно од најчувствителните во балканската историографија. Не затоа што нема факти, туку затоа што фактите се распоредени во долги историски празнини, преку јазик, топоними, антички извори, средновековни спомени и подоцнежни национални толкувања. Албанскиот јазик е посебна гранка на индоевропското јазично семејство, но неговото најрано сигурно писмено сведоштво е доцно, од средниот век, што ја прави реконструкцијата на неговата античка историја сложена и претпазлива.

Потекло без едноставна формула

Најпознатата и најчесто спомнувана теза е илирската: дека денешните Албанци се потомци или барем најсилни наследници на дел од античките Илири што живееле на западниот Балкан. Таа теза има географска логика, зашто античките илирски племиња навистина се поврзуваат со просторот од источниот Јадран до внатрешноста на Балканот, вклучувајќи делови од денешна Албанија. Britannica наведува дека Илирите не биле единствен народ во модерна смисла, туку конгломерат од племиња, меѓу кои Енхелејци, Тауланти, Ардијеи и други, а грчките колонии како Дирахион – денешен Драч и Аполонија ја поврзале таа област со поширокиот медитерански свет.

Но, сериозното историско пишување мора да направи разлика меѓу веројатност и доказ. Илиријанската врска е важна и не може да се отфрли како политички мит, но не може ни да се претвори во едноставна равенка: Илири = Албанци. Причината е јазичната празнина. За илирскиот јазик знаеме малку, а токму јазикот е главниот мост преку кој би се докажувала етничка и културна континуитетска линија. Затоа дел од научниците ја прифаќаат илирската хипотеза како најприродна, додека други укажуваат на можни врски со други старобалкански јазици, како тракискиот или дакискиот. Лингвистичкиот центар на Универзитетот во Тексас прецизно ја формулира дилемата: албанскиот е посебна индоевропска гранка, но нема цврст лингвистички доказ што конечно го врзува со еден конкретен антички балкански јазик.

Токму тука темата станува балканска во најдлабока смисла. Балканските народи сакаат јасни родослови, но историјата ретко работи како семејно стебло нацртано со едно мастило. Народите се создаваат низ долги процеси: преку јазикот што преживува, преку планините што засолнуваат, преку империите што асимилираат, преку верата што дели и преку пазарот, војната и миграцијата што мешаат. Според највнимателната формулација, Албанците се старобалкански народ чиј современ идентитет се оформувал од доцната антика до средниот век, а врз основа на локално население што ги преживеало римските, византиските, словенските и османлиските слоеви.

Од Илирија до Арберија

По римското освојување на илирските области во II век пред нашата ера, просторот на денешна Албанија влегол во римскиот, а подоцна и во византискиот свет. Рим донел патишта, градови, воена организација, латински влијанија и христијанство. Но, римската власт не значела целосно исчезнување на локалните културни слоеви. Според Britannica, по поделбата на Римската Империја во 395. година териториите на денешна Албанија станале дел од Византија, а во вековите што следеле биле изложени на готски, хунски, бугарски и словенски движења.

Во тие векови се случува една од најважните трансформации: старото име Илирија постепено исчезнува од живата историска употреба, а во средновековните извори се појавуваат имиња како Арбанон, Арберија, Арбери, Арбанаси. Античкиот географ Птоломеј во II век спомнува племе Албаној во централна Албанија, а подоцна тоа име станува поширока ознака за населението и земјата. Не станува збор за еднодневно „раѓање“ на народ, туку за бавна промена на имињата, политичките рамки и културната самосвест. Тука историјата не вика; таа шепоти низ имиња, патишта, планински заедници и јазици што не исчезнале.

Христијанството, исто така, ја обележало раната албанска историја. Северот се врзувал посилно со Рим, југот со Константинопол, а таа верска поделба подоцна ќе се продлабочи со османлиската исламизација. Затоа албанскиот идентитет никогаш не бил изграден врз една верска вертикала. Тој бил повеќеверски уште пред модерниот национализам да го претвори тоа во политичка формула. Оттаму и познатата мисла од албанското национално будење дека „верата на Албанците е албанството“ – реченица што повеќе открива историска потреба отколку романтична парола.

Османлиската епоха и зачувувањето на посебноста

Османлиското освојување во XV век ја промени албанската историја радикално. По отпорот на Ѓерѓ Кастриоти – Скендербег, кој од 1443. до 1468. година ја симболизирал борбата против османлиската експанзија, албанските земји постепено биле вклучени во империјата. Историјата на Скендербег подоцна станала еден од столбовите на националната меморија, не само како воен подвиг, туку како доказ дека политичката посебност не била измислица на XIX век.

Османлиската власт траела повеќе од четири века. Таа донела исламизација на значителен дел од населението, нови административни врски, воени елити, локални пашалаци и сложени односи меѓу планинските автономии и централната власт. Но токму поради планинскиот простор, родовата организација и локалните обичаи, албанското општество не било целосно стопено во османлиската политичка маса. Дел од Албанците станале високи османлиски функционери и војници, други останале во локални племенски структури, трети се иселиле во Италија, Грција и по Јадранот. Арберешите во јужна Италија се еден од живите трагови на тие преселби.

Ова е важно: османлиската епоха не ја избришала албанската посебност, но ја одложила модерната државност. Како и кај другите балкански народи, националната идеја се формирала во судир со империјата, но и со соседните национални програми. Албанците немале една црковна институција што би ја носела националната идеја како кај некои православни народи; немале ни рано оформена држава околу која би се собирала модерната политика. Затоа албанското национално будење било особено силно врзано за јазикот, школството и одбраната на териториите населени со Албанци.

Призренската лига и националното будење

Клучен момент е 1878. година кога по Берлинскиот конгрес се појавила опасност делови од териториите населени со Албанци да бидат доделени на соседни држави. Во Призрен била формирана Албанската лига, позната како Призренска лига, која барала заштита и обединување на албанските вилаети во рамките на Османлиската Империја. Според историскиот преглед на Britannica, Лигата имала две поврзани цели: политичка – обединување на албанските територии во автономна целина и културна – развој на албанскиот јазик, литература, образование и национална свест.

Во оваа фаза албанското прашање веќе не било само локално. Тоа станало дел од Источното прашање, од распадот на османлиската власт и од судирот на интересите на балканските држави и големите сили. Србија, Црна Гора, Грција, Бугарија, Австро-Унгарија, Италија и Русија ја гледале Албанија не како празен простор, туку како геополитички јазол. За Албанците, пак, тоа била борба да не бидат поделени пред да добијат можност политички да се изразат.

Во 1908. година на Конгресот во Битола била усвоена современата албанска азбука, главно врз латинична основа. Тоа е еден од оние моменти кога културната одлука станува политичка. Азбуката не е само техника на пишување; таа е договор за иднината на еден народ. Во Битола, во Македонија, албанското национално движење добило симболичен инструмент за образование, печат, книжевност и модерна самосвест.

Државата Албанија: раѓање под притисок

Албанија прогласила независност на 28. ноември 1912. година во Валона, во момент кога Балканските војни ја уривале османлиската власт во Европа. Централна личност бил Исмаил Ќемали кој ја предводел собраниската иницијатива и потоа ја водел привремената влада. Министерството за Европа и надворешни работи на Албанија наведува дека институцијата за надворешни работи била создадена на 4. декември 1912. година, веднаш по прогласувањето на независноста, а Исмаил Ќемали како премиер ја вршел и функцијата министер за надворешни работи, до јуни 1913. година.

Но независноста во Валона била повеќе историска волја отколку целосна власт на терен. Воениот притисок, соседните армии, османлискиот распад и интересите на големите сили ја направиле новата држава кревка уште во мигот на нејзиното раѓање. Конференцијата на амбасадорите во Лондон во 1912-1913. година ја признала албанската државност, но границите биле исцртани под силен меѓународен и регионален притисок. Britannica забележува дека по прогласувањето на независноста, европските сили во 1913. година определиле граници што оставиле значаен дел од албанското население надвор од новата држава.

Така Албанија се родила како држава, но не како целосно национално заокружување. Тоа ќе стане трајна траума на албанската политичка историја: државата постои, но делови од народот остануваат во соседни држави. Од друга страна, за балканската рамнотежа токму таквата Албанија била компромис – доволно независна за да спречи целосна поделба, но доволно ограничена за да не ги наруши сите интереси на силите што одлучувале однадвор.

Зошто албанската историја бара трезвен јазик

Потеклото на Албанците не треба да се чита како натпревар за најстара присутност, ниту формирањето на Албанија како едноставна приказна за национално ослободување. И едното и другото се посложени. Албанците се народ со длабоки балкански корени, јазик што преживеал како посебна индоевропска гранка и идентитет што се оформувал низ векови без рана државна рамка. Албанија, пак, е модерна држава создадена во судирот меѓу националната волја, османлискиот распад, балканските војни и европската дипломатија.

Во тоа има нешто типично балканско, но и нешто општочовечко: народите често постојат пред да добијат мапа, а мапите често се цртаат пред народите да бидат прашани. Историјата на Албанците затоа не е само приказна за старина, туку и за преживување на јазикот; не е само приказна за држава, туку и за цената на нејзиното меѓународно признавање. Во неа има митови, но има и факти; има празнини, но има и континуитет; има политика, но има и култура што одбива да исчезне.

Најточната формула можеби е оваа: Албанците се стар балкански народ чие потекло не може да се затвори во една лесна реченица, а Албанија е млада држава што настана доцна, но не од ништо. Таа израсна од јазик, паметење, отпор, географија и историски момент во кој империите се повлекуваа, а народите бараа свое име на картата.