Има луѓе што не ја создаваат културата со големи говори, туку со трпеливо слушање. Васил Хаџиманов беше токму таков човек: етномузиколог, мелограф, композитор, педагог и собирач на народното творештво, но пред сѐ човек што ја сфатил песната како жив документ на народот.

Роден во Кавадарци на 14. јануари 1906. година, а починат во Скопје на 16. декември 1969. година, тој остави зад себе дело што не може да се измери само со бројки, иако бројката е огромна – над 8.000 македонски и околу 700 албански народни песни. Биографските податоци и обемот на неговата собирачка работа се потврдени и во енциклопедиските и книжевно-биографските записи за него. Македонската енциклопедија и Енциклопедијата на македонската книжевност го бележат како една од клучните фигури во македонската етномузикологија.

Песната како народна архива

Кај Хаџиманов песната не е украс на минатото. Таа е сведоштво. Во неа има љубов, труд, обред, жалост, свадба, печалба, востание, секојдневна мудрост и колективен страв од заборав. Затоа неговата работа не може да се сведе на собирање „материјал“. Тој не собирал мртви примероци за научна витрина, туку гласови на луѓе што често немале друг начин да влезат во историјата освен преку песна.

Тука е неговата големина. Македонија долго време ја носела својата меморија усно – во куќи, на свадби, на ниви, во ора, во тажачки, во обредни песни, во женски гласови што ретко биле запишувани од официјалната култура. Хаџиманов ја разбрал таа кревкост. Знаел дека народната песна исчезнува тивко: не со забрана, туку со смртта на последниот човек што ја паметил. Затоа неговата работа била трка со времето.

Во таа смисла тој стои во истата голема македонска линија на собирачи и чувари на народната меморија, во која Паноптикум веќе го поставува и Марко Цепенков како човек што ја запиша Македонија. Ако Цепенков ја фаќаше приказната, поговорката и народната мисла, Хаџиманов го фаќаше гласот – она што исчезнува најбрзо ако не се запише.

Од Кавадарци до Белград, Загреб и Скопје

Животниот пат на Васил Хаџиманов не е едноставна биографска линија. Основното образование го завршил во родното Кавадарци, гимназија учел во Велес и Скопје, потоа студирал право и филозофија во Белград, а во Загреб магистрирал фармација. Во меѓувреме ја посетувал и Музичката школа во Белград, а подоцна, во 1955. година, дипломирал на Катедрата за музика на Педагошката академија. Таквата образовна широчина не го оддалечила од народната песна; напротив, му дала алатки да ја гледа сериозно, научно и културно одговорно.

Тој не бил романтичен собирач што само се восхитува на „народното“. Бил човек со систем, со слух, со дисциплина и со чувство дека секоја песна има своја мелодиска, јазична, ритмичка и обредна логика. Затоа неговата работа е важна и за музикологијата, и за фолклористиката, и за македонската културна историја.

Мелографот како сведок

Да се запише народна песна не значи само да се препише текстот. Кај музичкото наследство, зборовите се само половина од паметењето. Другата половина е мелодијата, начинот на пеење, темпото, украсот, здивот, локалната варијанта, моментот во кој песната се изведува. Токму тука мелографот станува повеќе од техничар: станува сведок.

Хаџиманов запишувал нотно и текстуално, обработувал, споредувал, анализирал. Во неговите научни трудови се среќаваат теми поврзани со вокалната, инструменталната и ороводната народна традиција. Тоа значи дека тој ја гледал македонската музичка култура како целина – не како изолирани песни, туку како жив систем во кој гласот, инструментот, телото и заедницата се поврзани.

Природно се чита и поширокиот контекст на македонскиот фолклор, а кој Паноптикум го отвора преку текстови како „Танец“ – живата меморија на македонскиот фолклор и записите за старите музикални органи. Хаџиманов припаѓа на оној тивок темел без кој сценската убавина на фолклорот би останала без длабока архива.

Глас пред микрофон, песна пред архив

Пред Втората светска војна Васил Хаџиманов бил меѓу првите македонски пејачи што снимале за Радио Белград и настапувале на концерти во странство. Овој податок е важен затоа што покажува дека тој не бил само кабинетски истражувач. Тој ја познавал песната однатре – како изведувач, како слушател, како човек што знае дека музиката не живее на хартија, туку во гласот.

Подоцна таа изведувачка чувствителност се претворила во научна и архивска мисија. Дел од неговите записи биле објавени во збирките „Македонски народни песни“ 1-4, „Моми тиквешанки“, „Невестински народни обредни песни“ и други изданија. Тоа се книги што не треба да се гледаат само како фолклорни зборници, туку како спасени делови од звучната историја на Македонија.

Архива што сѐ уште зборува

Највозбудливото кај оставнината на Васил Хаџиманов е што таа не е затворена приказна. Напротив, неговиот архивски материјал и денес отвора нови истражувања. Во последните години беа објавувани и промовирани трудови засновани врз неговите архивски записи, меѓу кои и истражувања за тажачките песни од скопскиот земјотрес во 1963 година. Според известувањето на СДК, Хаџиманов непосредно по земјотресот снимал тажачки песни на гробиштата, а потоа ги запишувал нотно и текстуално – потресен пример како фолклорот реагира на историска траума.

Институтот за македонска литература во 2025. година ја објави и монографијата „Македонски хумористични народни песни“, заснована врз архивските материјали на Васил Хаџиманов, со што уште еднаш се покажува дека неговото дело не е само минато, туку активен извор за современата македонска наука и култура.

Човек кој ја зачува песната од исчезнување

Хаџиманов бил член на Здружението на етномузиколозите во Њујорк и на Интернационалното здружение на музичките фолклористи во Лондон. Тоа меѓународно присуство не е случајно. Неговата работа ја внесувала македонската народна песна во поширок научен разговор, но без да ја одвои од нејзината почва. Тој не ја претворал Македонија во егзотичен примерок за туѓа публика; ја претставувал како култура со сопствена длабочина, структура и достоинство.

За својата дејност добил повеќе признанија и награди, меѓу кои и наградата на Владата на НР Македонија. Но вистинското признание за него не е само во наградите, туку во фактот што илјадници песни не исчезнале. Некој ги слушнал навреме. Некој ги запишал. Некој сфатил дека народот може да се изгуби и преку заборав на сопствениот глас.

Затоа Васил Хаџиманов не треба да се памети само како етномузиколог од енциклопедиска одредница. Тој е еден од оние луѓе што ја прошириле идејата за тоа што значи културна одговорност. Неговото дело ни кажува дека традицијата не се чува со свечени зборови, туку со работа; не со позирање пред наследството, туку со наведнување над него, песна по песна, глас по глас.

Во време кога сѐ полесно се произведува звук, а сѐ потешко се слуша паметење, Васил Хаџиманов останува опомена и мерка. Тој ја слушаше Македонија додека таа пееше во дворови, на патишта, на свадби, на погреби, во радост и во несреќа. Благодарение на него, дел од тој глас сѐ уште не е тишина.