Постојат книги што се читаат за приказната, книги што се читаат за ликовите и книги што го менуваат самиот поим за тоа што литературата може да биде. „Улис“ на Џемс Џојс припаѓа на третата група. Објавен во 1922. година, романот одамна ја надминал рамката на книжевен експеримент и станал еден од темелните текстови на модернизмот – дело што истовремено фасцинира, збунува, провоцира и бара од читателот да се откаже од навиката романот да го следи само како низа настани.
На површината дејството е речиси скромно. Сѐ се случува во текот на еден ден – 16. јуни 1904. година – во Даблин. Ги следиме Стивен Дедалус, Леополд Блум и Моли Блум додека се движат низ градот, разговараат, јадат, размислуваат, се сеќаваат, копнеат, се сомневаат и се враќаат дома. Нема големи битки, патувања преку мориња или херојски подвизи во традиционална смисла. И токму тука е еден од најголемите пресврти што Џојс ги прави: човечкиот живот не мора да биде спектакуларен за да биде епски.
Од Хомер до улиците на Даблин
Насловот веднаш упатува кон „Одисеја“ на Хомер. Леополд Блум е современиот Одисеј, Стивен е поврзан со фигурата на Телемах, а Моли со Пенелопа. Сепак, Џојс не ја прераскажува античката епопеја. Тој ја користи како скриена конструкција врз која го гради секојдневието на модерниот човек. Наместо чудовишта и богови, неговите јунаци се соочуваат со осаменост, предрасуди, сексуална желба, смрт, вера, национализам, брак и сопствените мисли.
Токму во тој контраст меѓу возвишеното и баналното се наоѓа една од клучните идеи на „Улис“. Античкиот херој се враќал од Троја, а Блум се враќа низ улиците на Даблин. Но човечката потреба да се стигне дома, да се биде прифатен, да се разбере другиот и да се најде некаква смисла не е помала затоа што е преселена од митот во модерниот град.
Човекот како лавиринт од мисли
Најпознатата особина на романот е начинот на кој Џојс ја претставува свеста. Наместо уреден внатрешен монолог, читателот добива тек од мисли, асоцијации, спомени, слики, желби и јазични фрагменти. Човечкиот ум не размислува во правилни реченици и логички поглавја, па затоа ни „Улис“ не се однесува како роман што сака послушно да се вклопи во традиционална форма.
Оваа техника, често поврзувана со „текот на свеста“, не е само стилски трик. Таа е суштинска за начинот на кој Џојс го разбира човекот. Ние не сме само она што го правиме, туку и она што го премолчуваме, што случајно го забележуваме, што го паметиме погрешно, што го посакуваме или од што се срамиме. Во „Улис“ границата меѓу надворешниот свет и внатрешниот живот станува речиси пропустлива.
Затоа Даблин во романот не е само град. Тој е мапа на свеста. Улиците, пабовите, продавниците, весниците, црквите и домовите постојано се мешаат со личните сеќавања и асоцијации на ликовите. Просторот станува психолошки, а психологијата – просторна.
Леополд Блум и херојството на обичниот човек
Меѓу сите модернистички експерименти, во центарот на романот сепак стои еден мошне човечки лик. Леополд Блум не е класичен херој. Тој е љубопитен, ранлив, понекогаш смешен, понекогаш меланхоличен човек, свесен за сопствената осаменост и за неверството на сопругата. Во исто време тој поседува нешто што во светот на романот добива особена тежина – способност за сочувство.
Блум често е странец меѓу своите. Како Евреин во претежно католички Даблин, тој се соочува со предрасуди и исклучување. Но Џојс не го претвора во еднодимензионална жртва. Блум набљудува, размислува, прави мали гестови на човечност и продолжува да се движи низ градот. Неговата сила не е во победата над некого, туку во способноста да остане човек меѓу грубоста, баналноста и непријателството.
Во таа смисла, „Улис“ предлага поинаква идеја за херојството. Можеби херој не е оној што освојува, туку оној што издржува. Оној што, и покрај сопствените слабости, не престанува да гледа друг човек во оној што стои пред него.
Роман што постојано го менува сопствениот јазик
Еден од најголемите предизвици на „Улис“ е неговата стилска разновидност. Џојс не пишува на ист начин од почеток до крај. Поглавјата менуваат тон, структура, ритам и јазична логика. На моменти романот личи на новинарски текст, на моменти на драмски дијалог, на пародија, катехизис, музичка композиција или јазичен експеримент. Таквата постапка има двоен ефект: од една страна го отежнува читањето, а од друга покажува дека реалноста не може да се опфати со само еден јазик. Светот изгледа различно зависно од тоа кој го гледа, како го именува и во каква форма го раскажува.
Во „Улис“ јазикот никогаш не е само средство за пренесување приказна. Тој самиот станува тема. Џојс постојано ја проверува неговата еластичност – колку далеку може да се истегне една реченица, колку значења може да носи еден збор и што се случува кога литературата ќе престане да се однесува како неутрален прозорец кон светот.
Моли Блум и последниот збор на телото
Романот завршува со прочуениот монолог на Моли Блум, еден од најпрепознатливите пасуси во модерната литература. По сите интелектуални игри, митолошки паралели и стилски конструкции, завршницата се враќа кон телото, желбата, сеќавањето и непосредноста на животот.
Мислите на Моли се движат слободно, без строго почитување на конвенционалната интерпункција и без потреба да се оправдуваат пред читателот. Во нејзиниот глас има еротика, лутина, носталгија, практичност, самоиронија и виталност. Таа не е идеализирана Пенелопа што пасивно го чека својот Одисеј, туку жена со сопствена свест и сопствено тело.
Токму затоа нејзиниот завршен афирмативен тон има толкава сила. По цел ден преполн со сомнежи, загуби, историски товари и човечки слабости, романот не завршува со теорија, туку со прифаќање на животот во неговата телесна и противречна полнота.
Зошто „Улис“ и понатаму нѐ предизвикува
Репутацијата на „Улис“ како „тешка книга“ понекогаш го засенува она што е најживото во неа. Романот навистина бара внимание, а дел од неговите алузии и експерименти може да бидат недостапни без дополнителен контекст. Сепак, под таа сложена површина има нешто едноставно препознатливо: човек што оди низ еден град и се обидува да го помине денот.
Можеби токму тука се крие трајноста на романот. Џојс покажува дека во најобичниот ден можат да се соберат историјата, митот, телото, љубовта, смртта, политиката, религијата и безбројните ситни мисли што обично исчезнуваат без трага. Тој не го прави секојдневието поголемо отколку што е. Само нѐ принудува да погледнеме повнимателно и да видиме колку многу веќе има во него.
„Улис“ затоа не останува значаен само затоа што ја променил историјата на романот. Неговата вистинска радикалност е во идејата дека човечкиот живот, дури и кога изгледа обичен, е неисцрпно сложен. Еден град, тројца луѓе и еден ден се доволни за цел космос – ако некој умее доволно долго и доволно внимателно да гледа.
