Романескното творештво на Славко Јаневски не може да се чита само како низа книги во историјата на македонската литература. Тоа е една од темелните работилници во кои македонската проза го учела својот здив: како да раскаже село, град, војна, мит, распаѓање, паметење, човекова тврдоглавост и историска вина на јазик што штотуку ја преземал својата модерна книжевна одговорност.

Јаневски е роден во Скопје на 11. јануари 1920. година, а починал во Скопје на 30. јануари 2000. година; поет, раскажувач, романсиер, есеист, сценарист и сликар, тој припаѓа на онаа прва повоена генерација што не ја наследи модерната македонска книжевност како готов дом, туку мораше да ја изгради од темел. Во биографската белешка е нагласено дека уште од јануари 1945. година го уредувал „Пионер“, првата периодична публикација за деца на македонски јазик, а Македонската енциклопедија го бележи како еден од основачките столбови на современата македонска книжевност.

Првиот роман како книжевен почеток, но и како товар

Кога во 1952. година се појавува „Село зад седумте јасени“, македонската литература добива повеќе од роман. Добива знак дека стандардниот македонски јазик може да понесе голема прозна форма, дека може да гради ликови, конфликти, социјална атмосфера и историско време. Фондацијата „Славко Јаневски“ го нарекува делото прв објавен македонски роман, а Македонската енциклопедија потврдува дека Јаневски е автор и на првата повест и на првиот роман во македонската литература.

Но токму тој почеток е и товар. „Село зад седумте јасени“ долго се читаше како книжевен документ на своето време, со силна врска со социјалистичкиот реализам, колективизацијата и повоената идеолошка слика на селото. Тоа не го намалува неговото значење. Напротив, го прави поинтересно: првиот роман не е чиста естетска победа без историски белези, туку дело што ја носи целата сложеност на една литература во раѓање. Првиот чекор речиси никогаш не е најслободниот. Тој е најнеопходниот.

Подоцнежната верзија „Стебла“ покажува дека Јаневски самиот не сакал да го остави делото како неподвижен споменик. Тој се враќа кон сопствениот роман како кон жива материја. Тоа е важно за разбирање на неговата романескна природа: Јаневски не е писател на една формула, туку автор што ја преиспитува сопствената постапка, ја проширува, ја поместува, ја ослободува од првичниот историски притисок.

Од реализмот кон внатрешниот немир

По „Село зад седумте јасени“ Јаневски не останува заробен во првиот модел. „Две Марии“ и „Месечар“ ја поместуваат прозата кон посложени психолошки, симболички и егзистенцијални полиња. Таму веќе не е доволно да се опише средината. Треба да се влезе во човековиот немир, во неговата раздвоеност, во она што не може да се објасни само со социјална околност.

Во овие романи Јаневски почнува да ја отвора македонската проза кон внатрешни простори: вина, копнеж, поместена свест, сон, лудило, двојност, несигурност. Така од романописец што го „регистрира“ времето, тој станува автор што го вознемирува времето. И тоа е една од неговите најважни заслуги: македонскиот роман кај него не останува само хроника, туку станува лабораторија на човечката нестабилност.

„И бол и бес“ го носи самиот наслов како дијагноза на еден свет што не може да се смири. Кај Јаневски често има силни зборови, но тие не се само емотивни ознаки. Тие се наслови на состојби. Болката и бесот кај него не се спротивности; тие се два начина на истата историска и човечка ранетост.

„Тврдоглави“ и народот како карактер

Со „Тврдоглави“ Јаневски влегува во една од најпрепознатливите линии на својата романескна постапка: создавање колективен карактер што не е апстрактен „народ“, туку жива, тврдоглава, противречна, смешна, трагична и издржлива човечка маса. Насловот е речиси антрополошки. Тој не именува само ликови, туку тип на опстојување.

Македонскиот свет кај Јаневски не е идиличен. Тој е распарчен, ранет, понекогаш гротескен, понекогаш смешен до болка. Но токму затоа е жив. Писателот нема потреба да го разубавува народот за да го сака. Напротив, го прави книжевно достоинствен токму со тоа што не го ослободува од неговите слабости.

Ова е една од најсилните Panoptikum точки кај Јаневски: тој разбира дека националната литература не се создава со украсување на колективот, туку со храброст да се прикаже неговата темна, смешна и понекогаш сурова внатрешност. Само така литературата станува повеќе од патриотска декорација.

Кукулино – измислена географија што кажува историска вистина

Најголемата романескна авантура на Славко Јаневски е поврзана со светот на Кукулино и со Керубиновото племе. Македонската енциклопедија го издвојува романсиерскиот опус „Кукулино“ како десеттомна целина во која се следи историското ходочастие на Керубиновото племе низ 14 столетија, во свет на пороци, очај, обезглавеност, распарченост, недоразбирања и меѓусебна спротивставеност.

Тука Јаневски го прави својот најважен премин: од историјата како настан кон историјата како митска болест. Кукулино не е само измислено место. Тоа е книжевна машина за читање на македонското и балканското искуство. Во него се мешаат реалното и фантастичното, хрониката и легендата, телесното и демонското, гротескното и трагичното.

Во делата како „Девет Керубинови векови“, „Чудотворци“, „Рулет со седум бројки“ и триптихот „Миракули на грозомората“, Јаневски гради свет во кој историјата не е права линија, туку круг на повторувања, заблуди, насилства, привидни чуда и тврдоглави преживувања. Тука македонската проза добива свој особен барокен, гротескен и митопоетски здив. Тоа е романескно пространство во кое човекот е мал, но не е безгласен; поразен, но не сосема избришан.

Митот, фантастиката и темната насмевка

Јаневски не ја користи фантастиката за да избега од стварноста. Тој ја користи за да ја покаже стварноста кога реалистичкиот говор станува претесен. Во неговите романи има нешто карневалско и мрачно во исто време: чудотворци, грозомори, керубини, племиња, проклетства, луѓе што личат на мит, и митови што се однесуваат како луѓе.

Таквата постапка е суштинска за зрелата фаза на неговиот роман. Историјата на Балканот понекогаш изгледа премногу неверојатно за чист реализам. Затоа Јаневски ја проширува со фантастичното, но не за да ја омекне, туку за да ја направи поподносливо точна. Тој знае дека има вистини што не се кажуваат најдобро со документ, туку со гротеска.

Во тоа се препознава неговата темна насмевка. Кај Јаневски хуморот не е лесен. Тој е често горчлив, крив, со лузна. Се смее оној што знае дека светот не може да се поправи со смеа, но може да се преживее со неа.

Романот како борба со македонското време

Во романите на Славко Јаневски постојано се чувствува едно прашање: како да се раскаже македонското време без да се претвори во учебник, парола или жалопојка? Неговиот одговор е сложен. Почнува од реализмот, минува низ психолошката проза, влегува во мит, гротеска и фантастика и на крај создава еден свет што е истовремено национален и универзален.

Тој не го разбира романот како мирна форма. Кај него романот е немирен организам. Може да биде хроника, бајка, семејна повест, историски лавиринт, сатирична визија, страшна легенда, човечка исповед. Затоа неговото романескно творештво не може да се сведе на „прв роман“ и неколку наслови. „Село зад седумте јасени“ е почетокот. Но Кукулино е длабочината.

Јаневски на почетокот

Славко Јаневски останува важен не само затоа што стои на почетокот на македонскиот роман, туку затоа што не останува таму. Многу писатели би живееле удобно од етикетата „прв“. Јаневски не. Тој ја носи таа историска ознака, но ја надминува со огромен, ризичен, понекогаш нерамномерен, но секогаш жив романескен опус.

Неговите романи покажуваат дека македонската литература не мора да избира меѓу историја и имагинација, меѓу национално и универзално, меѓу реалност и мит. Кај Јаневски тие линии се вкрстуваат. Таму каде што историјата станува премногу тешка, митот ја носи. Таму каде што митот може да стане магла, реалноста го заземјува.

Затоа романескното творештво на Славко Јаневски е еден од најголемите докази дека македонскиот роман не се родил само за да опише, туку за да измисли простор во кој ќе може да се мисли нашата сложена судбина. Тој простор понекогаш се вика село зад седум јасени. Понекогаш се вика Кукулино. А најчесто се вика – македонска литература што одбива да биде мала.