Колку зборови ѝ се потребни на една песна за да стане целина? Колку може да се одземе од неа, а сепак да останат мислата, чувството, сликата и оној одек што продолжува откако стихот ќе биде прочитан?
Токму врз таква книжевна провокација е изградена новата е-книга на Љупчо Димитровски, „ЕДНОСТИ I – песни во еден стих (слушајќи говор и пој на птици)“, во издание на КЛИК е-издаваштво и достапна преку е-Библиотеката на Паноптикум. Во неа има 300 песни, а секоја е сведена на еден единствен стих.
Тоа ограничување е суштината на книжевниот експеримент. Песната нема втора строфа во која ќе се дообјасни првата, нема следен стих што ќе ја поправи или прошири претходната мисла, нема простор авторот долго да го води читателот кон однапред подготвена поента. Секој стих мора да остане сам, да издржи сам и да продолжи да живее во оној што го чита.
„ЕДНОСТИ I“ може да се купи како е-книга преку Паноптикум, а по купувањето е достапна за дигитално читање во личната е-Библиотека на Паноптикум.
Кога еден стих треба да ја издржи тежината на цела песна
Краткоста во книжевноста лесно може да измами. Малку зборови не значат секогаш едноставна мисла, исто како што многу зборови сами по себе не создаваат длабочина. Понекогаш токму ограничувањето го принудува авторот да го отстрани сето она без кое текстот може да опстане и да го остави она што мора да остане.
Во „ЕДНОСТИ I“ правилото е радикално јасно: една песна – еден стих.
Оттаму започнува и вистинската игра со читателот. Еден стих може да биде мисла, слика, прашање, сомнеж, пресек на некое чувство, миговно забележување, парадокс или мала јазична стапица. Може да изгледа завршен, а да продолжува во мислата. Може да биде јасен при првото читање, а сосема поинаков кога ќе му се вратиме по некое време.
Еден од стиховите што ја открива таквата постапка гласи:
„Од мене некој ден без мене.“
Само неколку збора, а во нив се отвораат времето, исчезнувањето, човековата свест за сопствената минливост и необичната можност светот да биде замислен како нешто што продолжува и кога „јас“ веќе нема да биде негов сведок. Стихот ништо не дообјаснува. Тоа е неговата сила – читателот мора самиот да го продолжи.
Така функционира и основната поетика на „Едности“. Не се бара брзо преминување од една песна кон друга. Кратката форма бара задржување. Понекогаш читањето на еден стих трае неколку секунди, додека неговото значење може да остане многу подолго.
Триста мали целини и триста можности за читање
Збирката содржи 300 песни. Бројот овде има посебна тежина затоа што не станува збор за 300 делови на една долга песна, туку за 300 самостојни поетски целини. Секоја мора одново да го воспостави односот меѓу зборот и читателот.
Темите се движат низ љубовта, слободата, времето, човековата минливост, природата и општествените противречности. Тоа се големи теми, добро познати на поезијата уште од нејзините почетоци. Разликата е во начинот на нивното собирање во исклучително мал јазичен простор.
Во долга песна авторот може да изгради атмосфера, да развива метафора, да го менува ритамот, да се враќа на мотивот и постепено да ја носи песната кон нејзината завршница. Во песна од еден стих сите тие можности мора да се сведат на еден јазичен удар. Зборот поради тоа станува повидлив. И неговото место станува поважно.
Токму тука кратката поезија му поставува барање и на читателот. Таа не може секогаш да се чита со брзината со која денес се прелистуваат вести, статуси и кратки пораки на екран. Формално е кратка, но не мора да биде брза.
Во тоа лежи еден интересен парадокс на „ЕДНОСТИ I“: книгата е создадена од мошне кратки текстови, а може да побара бавно читање.
„Слушајќи говор и пој на птици“
Поднасловот на книгата – „слушајќи говор и пој на птици“ – отвора уште една врата за нејзино читање.
Птицата не создава долги говори во човечка смисла. Нејзиниот глас доаѓа во кратки звучни целини – повик, одговор, повторување, прекин, тишина, повторно глас. Кога таквиот принцип ќе се пренесе во книжевен контекст, се појавува интересна врска меѓу звукот и економијата на зборот.
Нема потреба тоа да се разбере буквално. Насловот сугерира слушање како творечки чин: вниманието кон звукот, паузата, ритамот и она што може да се искаже без долго објаснување.
Во времето во кое секојдневно сме опкружени со огромни количества зборови, коментари, вести, статуси, пораки и објаснувања, сведувањето на песната на еден стих добива и друга смисла. Авторот доброволно си го ограничува просторот и се обидува во него да остави доволно воздух за читателот.
Зашто недореченото не е нужно недостаток. Во поезијата често е простор во кој читателот станува соучесник.
Меѓу мислата, чувството и молкот
Најкратката песна лесно може да се доближи до афоризмот, изреката или максимата. Границата понекогаш е тенка, особено кога песната се потпира на парадокс или на мисловен пресврт. Сепак, поетскиот стих не мора да докажува нешто, да формулира правило или да понуди мудрост што треба да биде прифатена како конечна.
Тој може едноставно да отвори состојба.
Токму затоа едностишната песна има ризик и слобода во исто време. Ако е премногу објаснувачка, може да се претвори во констатација. Ако е премногу затворена, читателот може да остане надвор од неа. Помеѓу тие две крајности се наоѓа просторот во кој кратката поезија функционира најсилно – кога кажаното е доволно за да го отвори некажаното.
„ЕДНОСТИ I“ го поставува токму тој предизвик пред своите 300 песни.
Наместо читателот да следи една долга наративна линија, тој постојано почнува одново. Секоја нова страница, секој нов наслов и секој нов стих се ново влегување во текстот. Затоа книгата природно дозволува различни начини на читање: од почеток до крај, по неколку песни дневно или со повторно враќање кон стиховите што оставиле најсилна трага.
Поезијата и читателот во дигиталниот простор
Формата на „ЕДНОСТИ I“ има уште една интересна средба – со дигиталната книга.
Поезијата традиционално ја врзуваме за печатената страница, за белината околу стихот, за физичкото држење на книгата и враќањето на веќе прочитаната страница. Дигиталното читање го менува носителот, но не ја укинува таа потреба за задржување пред зборот.
Во случајот на оваа книга кратката форма природно се вклопува и во читањето на различни уреди. Книгата може да се чита од компјутер, таблет или мобилен телефон преку личната е-Библиотека на Паноптикум. Тоа не значи дека песната треба да се чита побрзо. Напротив, можеби токму екранот, кој најчесто го поврзуваме со непрестајно движење, овде добива поинаква задача – да прикаже еден стих и да го остави читателот пред него.
Е-Библиотеката на Паноптикум е создадена како простор за дигитално објавување, зачувување, промоција и читање македонски книги.
Во тој простор „ЕДНОСТИ I“ добива свое место како книга што може да се купи, да остане во личната дигитална библиотека на читателот и повторно да се отвора кога ќе се појави потреба за враќање кон одреден стих.
Од авторот до читателот без долги растојанија
За Љупчо Димитровски зборот во различни форми е долгогодишен простор на работа и создавање, а неговите книжевни дела, песни и други текстови се достапни и преку авторската страница на Љупчо Димитровски на Паноптикум.
„ЕДНОСТИ I“ во таа поширока творечка слика се издвојува по строгото правило што самата книга си го поставува. Триста пати авторот мора да започне и да заврши песна во ист стих. Нема продолжение што ќе ја спаси недовршената мисла. Нема дополнителен простор за објаснување. Она што останало во стихот е она со кое песната ќе излезе пред читателот.
Таквото самоограничување во уметноста не е реткост. Формата отсекогаш поставувала правила – од бројот на стихови и римата до ритамот, композицијата и должината. Ограничувањето понекогаш ја намалува слободата, а понекогаш токму тоа ја предизвикува имагинацијата да бара нови патишта.
Кај „Едности“ правилото е видливо уште од насловот. Читателот однапред знае во каква форма влегува. Не знае што ќе најде во секој од тие единечни стихови.
„160 недели – 160 книги“ и идејата за континуитет
Излегувањето на „ЕДНОСТИ I“ е дел и од поширокиот издавачки проект на КЛИК е-издаваштво и Паноптикум – „160 НЕДЕЛИ – 160 КНИГИ“.
Замислата е амбициозна: најмалку 160 книги во континуитет, со ритам од една нова книга неделно во текот на 160 недели. Во проектот треба да се сретнат потврдени книжевни автори, творци кои не добивале доволно простор и нови книжевни гласови.
Вредноста на ваквиот концепт не е само во бројот. Позначаен е континуитетот. Книжевноста тешко создава публика ако се појавува само повремено и ако книгата исчезнува од јавниот простор веднаш по промоцијата. Дигиталната библиотека овозможува поинаква логика – делото останува достапно и по денот кога е објавено.
За македонската книжевност тоа прашање е особено интересно. Мала јазична средина нема причина да значи и мал книжевен простор. Дигиталното издаваштво овозможува една книга да стигне до читател без оглед дали тој се наоѓа во Скопје, Битола, Охрид, Торонто, Мелбурн или на друго место каде што се чита македонски.
Токму затоа една нова е-книга е дел од поголема приказна: создавање библиотека што постепено расте, наместо низа изолирани изданија што кратко се појавуваат и потоа исчезнуваат од видикот.
Книга што може да се чита брзо – и не треба да се брза со неа
Триста песни од по еден стих на прв поглед изгледаат како книга што може да се прочита за кратко време. Можеби навистина може.
Прашањето е дали тоа е најинтересниот начин да се чита.
Кога една песна има само еден стих, читателот нема многу текст пред себе, но има многу простор околу него. Токму во тој простор може да се случи вистинското читање: асоцијацијата што стихот ја предизвикува, споменот што ќе го отвори, несогласувањето со него, прашањето што ќе остане или едноставно чувството дека неколку збора погодиле нешто што долго не сме умееле да го именуваме.
Поезијата не се мери според времето потребно очите да поминат преку зборовите.
Некои долги песни минуваат брзо. Некои кратки стихови остануваат со години.
Како да ја купите и читате „ЕДНОСТИ I“
„ЕДНОСТИ I – песни во еден стих (слушајќи говор и пој на птици)“ е достапна како дигитално издание на македонски јазик. Цената на е-книгата е 300 денари.
Книгата може да ја купите преку страницата на Паноптикум:
По купувањето, книгата е достапна во личната е-Библиотека и може да се чита дигитално од компјутер, таблет или мобилен телефон.
ОТВОРЕТЕ ЈА „ЕДНОСТИ I“ ВО е-БИБЛИОТЕКАТА НА ПАНОПТИКУМ
Во време на многу зборови, „ЕДНОСТИ I“ избира спротивна насока: да одзема сè додека пред читателот не остане еден стих. Потоа работата на авторот запира, а започнува работата на читателот.
Триста пати.
Можеби токму во тоа е најинтересниот предизвик на оваа книга – да се открие колку далеку може да стигне песната кога има само еден стих на располагање.
