Кај големите писатели границата меѓу животот и книжевноста ретко останува јасна. Она што на почетокот изгледа како приватна епизода – љубов, страв, војна, патување, болест, опсесија – со времето може да стане дел од делото, а потоа и дел од начинот на кој го читаме самиот автор. Кај Ернест Хемингвеј ова преплетување е речиси невозможно да се избегне. Неговата биографија одамна се чита паралелно со неговите романи и раскази, а архивите што продолжуваат да се истражуваат покажуваат дека зад познатата јавна слика постоел многу посложен човек.
Хемингвеј и без биографските сензации останува една од централните фигури на американската книжевност на 20. век. Неговиот сведен стил, дисциплинираната реченица и познатото начело на „сантата мраз“ оставија силна трага врз генерации автори. Токму затоа е природно што го има и меѓу водечките и највлијателни американски писатели – не само поради книгите што ги напишал, туку и поради начинот на кој го променил чувството за тоа што прозата може да премолчи, а сепак да каже.
Стравот од ФБИ не бил само плод на фантазијата
Еден од најпознатите мотиви од последните години на Хемингвеј е неговото убедување дека американските федерални власти го следат, ја контролираат неговата комуникација и се интересираат за неговото движење и финансии. Луѓето околу него тогаш често ги толкувале тие стравови како дел од неговото влошено психичко здравје.
Меѓу нив бил и писателот и близок пријател А. Е. Хочнер. Тој подоцна се присетил на разговор од 1960. година во кој Хемингвеј вознемирено зборувал дека федерални агенти го следат, дека не може слободно да го користи телефонот и дека неговата пошта е под надзор. Хочнер тогаш не го сфатил сериозно.
Педесет години по смртта на писателот сепак неговиот пријател јавно го преиспитал тој став. Причината биле документите што постепено станале достапни од досието на Хемингвеј во ФБИ. Тие покажуваат дека интересот на Бирото за писателот бил реален.
Денес во архивата на ФБИ за Ернест Хемингвеј се достапни документи од главното досие што опфаќа период од 1942. до 1974. година. Значителен дел се однесува на неговите разузнавачки активности во Куба за време на Втората светска војна, кога со знаење на американската амбасада организирал мрежа што требало да собира информации за лица осомничени за фашистички и пронацистички активности.
Токму тука старата приказна за „параноичниот Хемингвеј“ станува многу посложена. Тоа што ФБИ навистина собирало информации за него не значи дека секое негово сомневање било точно, ниту дека надзорот може да се прогласи за единствена причина за неговата трагична смрт. Хочнер подоцна тврдеше дека сознанието или чувството дека е следен значително придонело за неговата вознемиреност. Тоа е сведоштво на близок човек, а не конечна медицинска пресуда.
Последните години биле многу потешки од легендата за „Папа“
Зад јавната слика на Хемингвеј – ловецот, рибарот, воениот известувач, љубителот на борбите со бикови и човекот што намерно ја негувал сопствената легенда – последните години биле исполнети со сериозни здравствени и психички проблеми. Во 1960. година бил лекуван во Mayo Clinic, каде што примал електроконвулзивна терапија, тогаш користена за тешки депресивни состојби. Следувал период на длабока криза, нарушена способност за работа и повеќе суицидни однесувања. На 2. јули 1961. год0ина Хемингвеј починал во својот дом во Кечам, Ајдахо.
Современите биографски толкувања затоа се внимателни со едноставните објаснувања. Во неговата последна животна фаза се преклопувале депресијата, физичките заболувања, долгогодишната употреба на алкохол, последиците од повеќе тешки повреди, стравот од губење на способноста за пишување и чувството дека светот во кој живеел му станува сè потесен. Реалниот интерес на ФБИ е дел од таа слика – значаен, но не и доволен за сам да ја објасни.
Finca Vigía – куќата што остана огромен архив
Другиот голем дел од животот на Хемингвеј води кон Куба. На островот тој минал приближно две децении, а Finca Vigía, неговиот дом во Сан Франсиско де Паула недалеку од Хавана, станала едно од најважните места за разбирање на неговиот живот и работа.
Таму не останал само мебелот на познатиот писател. Останале илјадници книги, писма, телеграми, фотографии, бележници, ракописи, коректури, лични предмети и траги од неговиот секојдневен живот. Меѓу материјалите има и рана, отфрлена верзија на епилогот на „За кого бијат камбаните“, како и материјали поврзани со настанувањето и екранизацијата на неговите дела.
Она што некогаш беше претставувано како неколку илјади спасени документи денес е многу поголем архивски потфат. Според Finca Vigía Foundation, повеќе од 10.000 документи се конзервирани или стабилизирани и дигитализирани, а дигиталните снимки опфаќаат речиси 100.000 страници. Во проектот се обработени и илјадници фотографии, како и дел од личната библиотека на писателот со околу 9.000 книги.
Оригиналните материјали остануваат на Куба. Дигиталните копии се архивираат и во John F. Kennedy Presidential Library and Museum во Бостон, каде што веќе се наоѓа најголемата светска архивска целина поврзана со Хемингвеј. Kennedy Library во 2014 година објави дека на истражувачите им се ставени на располагање уште 2.500 дигитализирани снимки од кубанската збирка, по претходната група од околу 3.000 снимки примени во 2008. година.
Соработката меѓу кубанските институции и американските конзерватори е интересна и поради нешто што излегува од рамките на литературата. Во политички однос што со децении бил обележан со конфликти и санкции, наследството на еден писател создаде простор за долготрајна професионална соработка. Во 2019. година во Finca Vigía беше завршен и специјализиран реставраторски центар со архивски депоа и лаборатории за конзервација.
Адријана Иванчиќ – младата Венецијанка зад Рената
Меѓу документите и писмата што повторно го насочија вниманието кон приватниот Хемингвеј особено место има Адријана Иванчиќ, млада жена од венецијанско благородничко семејство, која ја запознал во Италија кон крајот на 1940-тите. Хемингвеј бил речиси три децении постар и веќе светски познат писател. Од нивната средба се развила блискост што траела со години и оставила богата кореспонденција. Истражувачите широко ја прифаќаат Иванчиќ како еден од главните модели за младата Рената во романот „Преку реката и меѓу дрвјата“ (Across the River and Into the Trees).
Писмата откриваат силна емотивна поврзаност, но прашањето дали нивниот однос бил физичка љубовна врска не е дефинитивно решено. Подоцнежните биографии и истражувања понудија различни толкувања, додека архивската граѓа сигурно покажува нешто друго: Иванчиќ имала важно место во неговиот емоционален и творечки живот во период кога Хемингвеј се обидувал повторно да ја пронајде книжевната сила.
Тоа е времето што води и кон „Старецот и морето“, делото за кое во 1953. година ја доби Пулицеровата награда, а една година подоцна и Нобеловата награда за литература. Неговото место меѓу писателите што ги определиле светските книжевни мерила може да се гледа и во поширокиот контекст на големите светски книжевни награди и нивното влијание.
Кога архивата ја корегира легендата
Во случајот со Хемингвеј документите не ја заменуваат литературата. Тие само ја прават човечката слика посложена. Човекот што во јавноста долго бил претставуван како речиси карикатурално силна фигура – „Папа“, авантуристот што не се плаши од ништо – во приватните писма и досиеја се појавува и како човек што стравувал, се врзувал, се сомневал, се распаѓал и очајно се обидувал да продолжи да пишува.
Некои негови стравови биле засилени од болеста. Некои, како интересот на ФБИ, имале сосема реална основа. Некои односи што некогаш се сведувале на анегдоти денес се читаат низ писма и оригинални документи. А Finca Vigía, наместо замрзнат музеј на книжевна славна личност, сè повеќе се покажува како огромна лабораторија за разбирање на неговото дело.
Можеби токму тука приватниот живот станува дел од „животното творештво“ – не затоа што секоја тајна го објаснува писателот, туку затоа што понекогаш архивата нè принудува повторно да го прочитаме човекот за кој сме мислеле дека веќе знаеме сè.
Извори и дополнително читање
- FBI Vault – Ernest Hemingway – официјално објавено досие на ФБИ.
- John F. Kennedy Presidential Library – Hemingway materials from Cuba – податоци за дигитализираната кубанска архива.
- Finca Vigía Foundation – Document Conservation – конзервација и дигитализација на документите, фотографиите и библиотеката.
- Finca Vigía Foundation – Architectural Preservation – зачувување на куќата и кубанско-американската соработка.
- The Guardian – Fresh claim over role the FBI played in suicide of Ernest Hemingway – сведоштвото и подоцнежната оценка на А. Е. Хочнер.
- The Guardian – Hemingway and Adriana Ivancich correspondence – кореспонденцијата и истражувањата за нивниот однос.
- HISTORY – Was Ernest Hemingway a Spy? – историски контекст за неговите разузнавачки активности и односот со американските служби.
