Не ме убедува писател што само знае да пишува. Јазичната вештина е важна, но не е доволна. Може да има совршено обликувана реченица, прецизна композиција и беспрекорен ритам, а зад сето тоа да нема вистински поглед кон човекот. Според мене големиот писател почнува таму каде што техниката престанува да биде цел и станува средство за нешто посуштинско – да се види она што другите го забележуваат само површно.
Најмногу ме привлекуваат автори што имаат сопствена мера за човечката слабост, за вината, за стравот, за достоинството. Кај нив не чувствувам желба да ми покажат колку се умешни. Чувствувам дека нешто морале да кажат затоа што долго го носеле во себе. Тогаш стилот не е украс. Тој е последица на внатрешна нужност.
Не е важно само што гледа писателот, туку каде гледа
Секогаш сум мислел дека вистинската разлика меѓу двајца писатели не е во темата, туку во местото од кое ја гледаат. Љубовта, предавството, смртта, семејниот судир, осаменоста – сето тоа е одамна напишано. Но не е исто дали еден автор во љубовта гледа спас, зависност, самозалажување или најтешка форма на ранливост.
Токму тука се појавува авторската индивидуалност. Не во демонстративната различност, туку во доследноста на погледот.
Добриот писател забележува нешта што изгледаат мали, а всушност го откриваат човекот: начинот на кој некој премолчува кога треба да каже вистина, како ја маскира зависта со загриженост, како бара морално оправдување за сопствената корист, како се плаши од губење љубов повеќе отколку од самата осаменост. Тие нијанси за мене вредат повеќе од големи декларации. Токму во нив литературата станува точна.
Вистинскиот опус има сопствен внатрешен закон
Големината на писателот не се мери со бројот на напишани книги. Повеќе ме интересира дали тие книги имаат заедничка внатрешна гравитација.
Кај силниот автор едно дело често продолжува прашање што претходното не можело да го затвори. Еден лик ја носи слабоста што друг ја прикрил. Една морална дилема се враќа во поинаква форма. Така, со текот на времето книгите престануваат да бидат одделни производи и стануваат делови од една свест.
Токму тоа го разбирам како заокружен творечки свет.
Не свет во кој сè е однапред решено, туку свет во кој постојат препознатливи тензии. Кај еден автор тие се меѓу верата и сомнежот. Кај друг – меѓу личната слобода и општествената принуда. Кај трет – меѓу желбата за блискост и неспособноста човекот навистина да се отвори пред друг. Кога овие линии се повторуваат и продлабочуваат, чувствувам дека читам автор, а не само книга.
Книжевноста ме интересира кога ризикува
Не им верувам на книги во кои писателот премногу добро знае кој е виновен, кој е исправен и што треба да заклучи читателот. Таквата сигурност многу брзо станува проповед.
Литературата ми е најсилна кога ризикува да влезе во морално непријатен простор. Кога не ме остава да осудам лесно. Кога ликот прави нешто што не можам да го оправдам, а сепак разбирам како стигнал дотаму. Во таа напнатост се гледа зрелоста на писателот. Да не го разубави злото, но ниту да го поедностави човекот што го прави.
Мене ме интересира литература што ја отежнува пресудата. Не затоа што е сè релативно, туку затоа што човечките мотиви ретко се чисти.
Филозофската тежина се мери со последици
Кога писателот зборува за слобода, особено е важно колку чини таа слобода. Кога зборува за вина, најпрвин дали вината навистина го менува човекот. Кога пишува за љубов, ме интересира што се случува кога љубовта ќе се судри со стравот, егото или потребата за контрола. Тука книжевноста станува филозофска. Не кога ликовите почнуваат да изговараат големи мисли, туку кога идејата се претвора во избор, а изборот во последица.
Една од причините зошто литературата може да биде подлабока од апстрактното размислување е токму тоа: таа не дозволува идејата да остане чиста. Ја става во живот.
Слободата во животот ретко доаѓа без загуба. Простувањето ретко доаѓа без остаток. Љубовта речиси никогаш не е само нежност. Големиот писател го знае тоа и не ги прочистува искуствата за да изгледаат поубаво.
Духовното го препознавам таму каде што човекот нема каде да се скрие
Духовноста во книжевноста не ја врзувам за возвишен речник. Уште помалку за декларативна побожност. Духовниот момент почнува тогаш кога човекот останува без публика.
Што прави кога никој не гледа? Дали останува верен на нешто што нема да му донесе корист? Дали може да признае вина ако може да го понижи признанието? Дали простува затоа што навистина разбрал или затоа што сака да се чувствува морално супериорен? Во тоа книжевноста станува непријатно блиска.
Не ми се интересни морално беспрекорни ликови. Не им верувам. Многу повеќе ме привлекува човек што сака да биде подобар, а повторно греши. Човек што верува и се сомнева. Човек што сака, а повредува. Човек што знае што е исправно, но нема сила секогаш да постапи така. Во тој расцеп го препознавам живиот човек.
Писателот не треба да зборува за сите
Често најслаби ми се оние текстови што уште од првата реченица сакаат да зборуваат за „човекот“, „животот“, „светот“ и „сите нас“. Големите зборови лесно ја прикриваат празнината. Многу повеќе верувам во конкретното. Еден поглед меѓу двајца луѓе. Една лошо кажана реченица. Еден пропуштен момент. Еден човек што се враќа дома и знае дека нешто веќе не може да поправи. Од такви детали се гради универзалното. Не обратно.
Кога писателот е точен во малото, читателот сам стигнува до поголемата смисла. Не мора таа да му биде сервирана.
Времето не простува литературна поза
Литературните моди секогаш изгледаат важни додека траат. Потоа, кога ќе помине нивниот момент, останува прашањето дали под формата воопшто имало нешто. Најмногу поради тоа времето ми изгледа како најчесен критичар. Тоа многу брзо ги разголува триковите, стилските пози и интелектуалната мода. Остануваат оние дела што навистина виделе нешто во човекот.
Историскиот декор може да застари. Јазикот може да стане далечен. Општествените односи може целосно да се сменат. Но чувството на понижување, стравот дека сме погрешиле неповратно, потребата некој да нè разбере – тие не исчезнуваат така лесно. Затоа понекогаш роман стар сто години ми изгледа пожив од книга напишана вчера.
Писателот останува кога ќе ни го промени начинот на гледање
Не ги паметам најдолго книгите што ме импресионирале. Ги паметам оние што ми нарушиле некоја сигурност. После нив некој човек повеќе не можам толку лесно да го осудам. Некој вид вина гледам посложено. Некој молк меѓу луѓето ми станува поразбирлив. Според мене, тоа е вистинската мера на големиот писател.
Не само да создаде силна приказна, туку да ми остави начин на гледање што продолжува да работи и надвор од книгата.
Во тој момент неговиот творечки свет престанува да биде затворен меѓу корици. Влегува во нашето искуство.
И тогаш станува јасно зошто некои писатели ги читаме повторно. Не дека сме заборавиле што се случува во книгата, туку зашто во меѓувреме сме се промениле ние.
