Кога во една година побарувачката за експерти за вештачка интелигенција расте за повеќе од 80 проценти, а вкупниот број огласи во ИТ-секторот се намалува, не гледаме обична пазарна осцилација. Гледаме промена на правилата според кои досега се градеа кариери, компании и цели образовни програми.
Токму тоа се случува во Србија, каде што класичниот ИТ-пазар се стеснува, додека компаниите сè поинтензивно бараат луѓе што знаат да развијат, приспособат и воведат AI-систем во реално деловно опкружување. За Македонија, ова не е туѓа статистика од соседството. Тоа е ран регионален сигнал за промената што веќе пристигнува и кај нас.
Србија не го губи ИТ-секторот – го менува неговиот состав
Според податоците што Српската ИТ асоцијација ги соопшти во јули 2026 година, побарувачката за експерти од областа на вештачката интелигенција во Србија пораснала за повеќе од 80 проценти во споредба со претходната година. Во истиот период, вкупниот број огласи за работа во ИТ-секторот се намалил за околу 16 проценти.
Повеќе загрижува податокот дека помалку од десет проценти од српските компании досега успеале практично да ја интегрираат вештачката интелигенција во своето работење. Како главна причина се посочува недостигот од инженери што не ја познаваат AI само како тема, туку умеат да создадат функционално решение и да го воведат во продукциска средина. Податоците беа објавени во текстот на „Политика“ за новата побарувачка на српскиот ИТ-пазар.
Тоа значи дека проблемот не е едноставно во исчезнувањето на работните места. Пазарот ги намалува позициите што може лесно да ги стандардизира, автоматизира или префрли на поевтини изведувачи, а истовремено отвора простор за поспецијализирани профили. Програмер што само извршува однапред дефинирани задачи станува поизложен. Инженер што разбира систем, податоци, деловна логика, безбедност и ограничувања на моделите станува повреден.
На Panoptikum веќе пишувавме дека вештачката интелигенција не ја укинува работата, туку ја менува вредноста на вештините. Србија сега го покажува тој процес во конкретни бројки.
Не се бараат луѓе што „знаат AI“, туку луѓе што умеат да решат проблем
Новата побарувачка лесно може погрешно да се протолкува како повик сите програмери да станат истражувачи на машинско учење. Пазарот е посложен. На компаниите им се потребни инженери за машинско учење и обработка на природен јазик, но и софтверски инженери што умеат безбедно да поврзат модел со постоечка апликација, база на податоци, кориснички процес или деловен систем.
Ќе расте потребата за инженери што градат податочни системи, специјалисти за MLOps, AI-продукт менаџери, експерти за сајбер-безбедност, архитекти на cloud-инфраструктура, дизајнери на автоматизирани процеси и луѓе што можат да ја проверуваат точноста, пристрасноста и правната усогласеност на системите.
Особено вредни ќе бидат професионалците што ја поврзуваат технологијата со одредена област: медицина, финансии, производство, логистика, образование, медиуми, право или јавна администрација. Компанијата ретко има потреба од импресивна демонстрација што работи пет минути. Таа има потреба од решение што ќе работи секој ден, со реални податоци, реални корисници и реална одговорност кога нешто ќе тргне погрешно.
Најновиот преглед на OECD за вештачката интелигенција и вештините укажува дека напредни AI-вештини ќе му бидат потребни на релативно мал дел од работната сила. За многу поширок круг професионалци ќе бидат клучни дигиталната писменост, анализата и толкувањето податоци, решавањето проблеми и способноста AI да се употреби во конкретен работен процес.
Македонија е изложена на истата промена
Македонскиот ИТ-сектор долго време растеше благодарение на странски клиенти, outsourcing, развој на софтвер и пристап до квалификувана работна сила по пониска цена од западноевропските и американските пазари. Токму тој модел сега е под притисок.
Кога странски клиент може дел од рутинското програмирање, тестирање, документација или техничка поддршка да го автоматизира, повеќе нема да биде доволно македонската компанија да понуди само поевтин тим. Ќе мора да понуди знаење што клиентот не може лесно да го купи на друго место: разбирање на бизнисот, сопствена методологија, специјализиран производ, квалитетна интеграција, безбедност и одговорност за резултатот.
Тоа е разликата меѓу компанија што продава работни часови и компанија што решава проблеми. Првата ќе биде изложена на постојано намалување на цената. Втората може да ја употреби AI за да создаде поголема вредност со помал, но поспособен тим.
Македонија истовремено се обидува да изгради и сопствена инфраструктура. Проектот „Везилка“ е тест за македонската дигитална зрелост, бидејќи пристапот до европски пресметковни ресурси ќе има ограничена вредност без инженери, истражувачи, компании и институции што умеат да ги претворат тие ресурси во употребливи решенија.
Инфраструктурата може да се набави. Може да се добие грант, сервер, лабораторија или пристап до суперкомпјутер. Практичното знаење, работната дисциплина и способноста за создавање производ не се инсталираат со тендер.
Кои знаења ќе вредат во следните две години
Македонските програмери и студенти не треба да ја напуштат основата за да трчаат по секоја нова алатка. Напротив, во периодот до 2028 година ќе биде уште поважно добро да ги разбираат програмирањето, алгоритмите, базите на податоци, софтверската архитектура, мрежите и безбедноста. AI не ја поништува инженерската основа. Таа ги открива слабостите кај оние што никогаш не ја изградиле.
Над таа основа ќе треба да се развива практично знаење за работа со јазични и мултимодални модели, API-интеграции, векторски бази, пребарување и дополнување со надворешно знаење, автоматизирано тестирање, следење на трошоците и мерење на квалитетот на одговорите. Не е доволно системот да создаде убедлив резултат. Треба да се знае колку чини, колку често греши, дали ги изложува податоците и кој одговара за неговата употреба.
Подеднакво ќе бидат важни и вештините што технолошката индустрија често ги потценува: јасно пишување, комуникација со клиент, разбирање на процеси, критичко размислување, креативност и способност за работа со луѓе од други професии. Извештајот „Future of Jobs 2025“ ги вбројува AI, големите податоци, мрежите, сајбер-безбедноста и технолошката писменост меѓу најбрзо растечките вештини, но ја нагласува и трајната вредност на креативното размислување, приспособливоста и континуираното учење.
Во свет во кој секој ќе има пристап до слични модели, конкурентската предност нема да биде самото поседување AI-алатка. Предност ќе биде способноста да се постави вистинскиот проблем, да се изберат точните податоци, да се оцени резултатот и да се преземе одговорност за одлуката.
И компаниите ќе мора да учат, не само кандидатите
Лесно е целиот товар да се префрли врз студентите и вработените со порака дека мора постојано да се преквалификуваат. Сепак, недостигот од AI-кадар не е само образовен проблем. Тој е и последица на компании што сакаат готов експерт, но не вложуваат во создавање експерти.
Српската ИТ асоцијација, токму поради недостигот од практично обучени инженери, најави дванаесетнеделна програма во која учесниците треба да работат во услови слични на професионален развоен тим. Тоа е значаен детал: пазарот не бара уште еден сертификат, туку доказ дека кандидатот може да испорача функционален софтвер.
Македонските компании ќе мора да создадат сопствени програми за обука, менторство и експериментирање. Ќе мора да им дозволат на инженерите да учат врз реални проекти, а не да очекуваат новите вештини да ги стекнуваат исклучиво во слободно време и на сопствен трошок.
И државата ќе мора да избере дали сака да финансира краткотрајни промотивни настани или долгорочен капацитет. Србија веќе има стратегија за развој на вештачката интелигенција за периодот 2025-2030. Стратегијата сама по себе не создава експерти, но покажува дека регионалната трка повеќе не се води само меѓу приватни компании.
Новиот ИТ-пазар нема да биде помал за сите – ќе биде построг
Податоците од Србија не најавуваат крај на програмирањето. Тие го најавуваат крајот на периодот во кој речиси секое основно техничко знаење лесно се претвораше во добро платена позиција.
AI ќе ги автоматизира деловите од работата што се повторливи, предвидливи и лесно мерливи. Истовремено ќе ја зголеми вредноста на луѓето што можат да ја разберат целината, да донесат процена, да создадат систем и да одговараат за неговите последици.
Во текстот „Вештачката интелигенција не дојде од иднината – ја создадовме ние“ ја поставивме пошироката рамка: технологијата работи врз знаењето, јазикот и податоците што човекот ги создавал со децении. Пазарот на труд сега ја покажува практичната страна на истата вистина. Машината може да ја забрза просечната работа. Човекот ќе мора да понуди нешто повеќе од просечност.
Србија е првиот јасен регионален сигнал. Македонија сè уште има време да реагира – не со паника и брзи курсеви без основа, туку со сериозно образование, практична работа и компании што ќе престанат да ја продаваат само цената на македонскиот инженер. Следните две години нема да покажат кој најмногу зборувал за AI. Ќе покажат кој научил да создава вредност со неа.
Alt tag:
