Прашањето изгледа едноставно: која била првата забавна песна? Но музиката не почнала како индустрија, ниту како хит, ниту како снимка. Таа најнапред била глас, обред, меморија, движење на телото и начин човекот да му даде форма на она што не можел да го каже со обичен говор. Затоа „првата песна“ не е една точка во историјата, туку неколку различни почетоци: најстарата зачувана мелодија, првиот голем комерцијален поп-хит, првата снимена песна и првата македонска забавна песна.

Во таа разлика се крие целата приказна. Песната како цивилизациски знак е стара илјадници години; песната како пазарен производ е дете на модерниот град; песната како снимка е рожба на технологијата; песната како македонски шлагер е доказ дека и нашиот јазик во еден миг почнал да ја пее модерната љубовна тага со сопствен глас.

Најстарата песна не била „поп“, туку молитва што преживеала

Кога се зборува за најстарата позната песна, најчесто се спомнува Hurrian Hymn No. 6, хуритска химна запишана на глинена плочка пронајдена во Угарит, на просторот на денешна Сирија. Таа датира околу XIV век пред нашата ера и се смета за најстарата суштински зачувана музичка композиција со нотациски запис. Не е „забавна“ во денешна смисла; таа е веројатно религиозен запис, посветен на божество, но токму затоа е важна: покажува дека песната пред да стане забава била врска меѓу човекот, стравот, надежта и невидливото.

Тука треба да бидеме прецизни: „најстара“ не значи „прва што некогаш била испеана“. Луѓето пееле многу пред да знаат да запишуваат. Но, она што не било запишано историјата го слуша само како претпоставка. Затоа хуритската химна е првата голема сенка на песната што успеала да мине низ времето и да стигне до нас како доказ.

Во тој контекст е корисно да се направи разлика меѓу најстарата зачувана мелодија и најстарата целосно зачувана композиција. Често се наведува и Епитафот на Сеикилос, старогрчки запис од I век, како најстара целосно зачувана музичка композиција. Тоа значи дека историјата на песната не почнува со еден јасен „хит“, туку со археолошки остатоци, толкувања и реконструкции.

Првиот комерцијален поп-хит: кога песната стана индустрија

Ако под „забавна песна“ мислиме на песна создадена за широка публика, за продажба, повторување и препознавање, тогаш приказната се сели во XIX век, во времето на нотните изданија, салоните, театарските сцени и почетоците на модерната музичка трговија.

Еден од најчесто спомнуваните кандидати за прв голем комерцијален поп-хит е After the Ball на Чарлс К. Харис од 1892. година. Песната продала милиони примероци нотен материјал и често се опишува како пресвртница во историјата на популарната музика затоа што покажала дека песната може да биде масовен производ, а не само сценски или домашен репертоар.

Тоа е важен миг. Пред грамофонската плоча, пред радиото, пред телевизијата и пред алгоритамот хитот се ширел преку хартија. Луѓето не го „стримале“ звукот, туку купувале ноти, го свиреле дома, го пееле во салони, го пренесувале од уста на уста. Популарноста не се мерела со прегледи, туку со продадени листови хартија. Затоа After the Ball е повеќе од песна: тоа е раѓање на песната како пазарна сила.

Во неа веќе се препознава нешто што подоцна ќе стане суштина на попот: едноставна приказна, сентиментален удар, лесно паметлив мотив и чувство дека приватната емоција може да стане јавна сопственост. Поп-песната токму тоа го прави најдобро: зема нечија љубов, тага, копнеж или срам и ги претвора во нешто што го пеат сите.

Првата снимена песна: глас што бил зачуван пред да може да биде слушнат

Ако бараме прва песна што била снимена, влегуваме во уште почудна приказна. На 9. април 1860. година Édouard-Léon Scott de Martinville со својот фоноавтограф снимил краток фрагмент од француската народна песна Au Clair de la Lune. Тоа денес се смета за најрана јасно препознатлива снимка на човечки глас, иако уредот на Скот не можел да ја репродуцира снимката. Тој само го запишувал звукот како визуелна трага. Дури многу подоцна со современи техники тие траги биле претворени назад во звук.

Има нешто речиси поетско во тој факт: првата снимена песна не била слушната од човекот што ја снимил. Таа постоела како сенка на звук, како линија на хартија, како доказ што чекал иднина способна да го прочита. Ако хуритската химна е песна зачувана во глина, Au Clair de la Lune е песна зачувана во технолошка надеж.

Подоцна Томас Едисон ќе го донесе фонографот и можноста звукот да се снима и репродуцира, но фоноавтографот на Скот останува фасцинантен затоа што ја фаќа границата меѓу немата историја и звучната модерност. Од тој миг натаму песната веќе не мора да зависи само од живиот пејач. Таа може да преживее како снимка, да патува без телото што ја испеало и да стане дел од архивата на човечкиот глас.

Првата македонска забавна песна: меѓу „Чекај ме“ и првиот шлагер

Македонската приказна има своја посебна нијанса. Во македонската повоена музичка култура се оформува жанрот кој во практиката се нарекува „забавна музика“, различен од народната и од сериозната музика, иако тие граници никогаш не биле сосема чисти. Во таа средина се раѓа македонскиот шлагер – урбана, љубовна, радиофонична песна што сака да биде блиска, певлива и модерна.

Како прва македонска забавна мелодија често се спомнува „Чекај ме“, создадена во 1946. година од битолчаните Спиро Мачески и Димитар Димитровски-Такец. Според достапните записи, Мачески ја напишал како стиховно писмо до сопругата, а Димитровски ја мелографирал мелодијата, со што таа се означува како ран почеток на македонскиот забавен мелос.

Од друга страна, во културната меморија на македонската забавна музика како прв македонски шлагер најчесто се издвојува „Кажи зошто ме остави“, испеана од Никола Автовски-Боби. За неа веќе пишува и Паноптикум во есејот „Гласот што ја отвори вратата на македонскиот шлагер“, каде песната е поставена како почеток на македонскиот шлагерски звук.

Токму затоа најточно е да се прави разлика: „Чекај ме“ може да се чита како прва македонска забавна мелодија, а „Кажи зошто ме остави“ како песна што ја отвора препознатливата шлагерска линија во македонската музика. Првата е почеток во смисла на создавање; втората е почеток во смисла на културно препознавање.

Тоа не е ситна разлика. Една песна може да биде прва по датум, а друга прва по влијание. Една може да биде архивски почеток, друга емоционален почеток. Историјата на музиката ретко се движи како уредна табела; таа повеќе личи на радио-бранови што се преклопуваат.

Од обред до хит: што всушност бараме кога бараме „прва песна“?

Кога прашуваме која е првата забавна песна, ние всушност прашуваме кога песната престанала да биде само обред, само дворска забава, само народна меморија или само лична исповед, и станала нешто што се создава за непознат слушател. Тоа е моментот кога песната добива публика што авторот не ја познава, пазар што ја турка, технологија што ја носи и јазик што ја прави блиска.

Најстарата песна ни кажува дека човекот од дамнина сакал да го среди светот со мелодија. Првиот комерцијален хит ни кажува дека модерното време ја претворило емоцијата во производ. Првата снимка ни кажува дека звукот конечно нашол начин да ја надживее устата. Првата македонска забавна песна ни кажува дека и македонскиот јазик влегол во модерната песна не како превод на туѓа чувствителност, туку како сопствена мелодија.

Затоа нема една „прва забавна песна на светот“. Има четири почетоци, секој со своја вистина. Hurrian Hymn No. 6 е првиот зачуван далечен одѕив. After the Ball е првиот голем сигнал на поп-индустријата. Au Clair de la Lune е првиот глас фатен од машина. „Чекај ме“ и „Кажи зошто ме остави“ се македонските врати кон забавната песна и шлагерот.

А можеби најважната вистина е оваа: секоја генерација мисли дека нејзината песна е нова. Но секој рефрен, колку и да звучи современо, носи нешто старо во себе – потребата човекот да биде слушнат.

Поврзани содржини на Паноптикум

За поширок музички контекст, природно се надоврзуваат есеите „Музика“, „Гласот што ја памети мекоста на македонскиот шлагер“, „Чалгиите – музика на градот што знаеше да слуша“ и „Класичната индиска музика – звук што не брза да стане песна“.